Làm gì phòng hen, phổi tắc nghẽn tái phát khi ô nhiễm?

Trả lời:

Hen và COPD đều là những bệnh phổi mạn tính, gây viêm đường hô hấp, làm hẹp lòng ống phế quản khiến người bệnh khó thở. Hen thường xảy ra ở người trẻ, liên quan yếu tố dị ứng, gây co thắt đường thở từng cơn, đáp ứng tốt với thuốc giãn phế quản, corticoid đường hít. COPD chủ yếu xảy ra ở người lớn tuổi, nhất là người hút thuốc lâu năm, diễn tiến âm thầm. Cả hai bệnh dễ bùng phát khi gặp tác nhân kích thích như ô nhiễm không khí (bụi mịn), nhiễm trùng…

Bụi mịn (PM) là hỗn hợp các kim loại nặng như chì, cadimi, hợp chất hữu cơ độc hại, bụi khoáng… PM có kích thước lớn hơn 10 µm chủ yếu được lọc qua mũi, họng, còn PM ≤ 10 µm có thể lắng đọng ở các đường thở lớn hơn (khí quản, phế quản chính – nhánh lớn từ khí quản đi vào hai phổi). PM ≤ 2,5µm và các hạt siêu mịn (UFP đường kính ≤ 0,1µm) có thể xâm nhập sâu vào phổi đến tiểu phế quản, thậm chí vào cả phế nang.

Khi xâm nhập vào đường hô hấp, bụi mịn khiến chức năng của lông mao rối loạn, làm trầm trọng thêm tình trạng thoái hóa lông mao, tăng sản tế bào đài (thành phần quan trọng tạo nên chất nhầy bôi trơn, bảo vệ niêm mạc đường hô hấp). Lông mao là các sợi lông nhỏ li ti, phủ trên đường thở (khí quản, phế quản), hoạt động như một tấm lưới sinh học, kết hợp với chất nhầy do tế bào đài tiết ra để giữ lại bụi, vi khuẩn, virus… Song nếu lông mao tổn thương, phổi khó làm sạch chất nhầy, khiến thở khó, làm tăng nguy cơ nhiễm trùng đường hô hấp.

Ở người mắc bệnh hen và COPD, phản ứng này dễ dẫn tới co thắt phế quản, khiến họ đột ngột khó thở, tức ngực, khò khè. Với bệnh nhân COPD, bụi mịn lại thúc đẩy tình trạng viêm mạn tính vốn có, làm các tế bào miễn dịch hoạt động quá mức, phá hủy cấu trúc mô phổi, tăng tiết đờm gây tắc nghẽn đường thở. Bụi mịn cũng làm chậm khả năng quét dọn bụi, vi khuẩn của lông mao trong đường thở, khiến người bệnh dễ nhiễm trùng.

Ở cấp độ tế bào, các độc chất trên bụi mịn thúc đẩy sự hình thành gốc oxy phản ứng, dẫn đến stress oxy hóa. Khi các tế bào hư hại tăng số lượng, cơ thể sẽ phát tín hiệu báo động bằng cách giải phóng các chất trung gian gây viêm, làm đường thở sưng nề, tăng tiết nhầy.

Với người bị hen, COPD, sự kết hợp giữa phản ứng viêm tăng cao gây tổn thương niêm mạc, nguy cơ nhiễm trùng. Người bệnh xuất hiện các triệu chứng khó thở, tức ngực, thở khò khè, khiến chức năng phổi suy giảm.

Bác sĩ thường chỉ định đo chức năng hô hấp, chụp X-quang phổi, xét nghiệm đờm, đánh giá chỉ số viêm để xác định mức độ đợt cấp. Với bệnh nhân hen, tiêu chuẩn đánh giá bao gồm tần suất khó thở, đáp ứng với thuốc giãn phế quản, corticoid đường hít. Với bệnh nhân COPD, bác sĩ xem xét mức độ tắc nghẽn phế quản, mức oxy, CO2 máu, nguy cơ bội nhiễm.

Để phòng ngừa việc tái phát đợt cấp hen và COPD, bạn cần theo dõi sát chỉ số chất lượng không khí (AQI), hạn chế tối đa các hoạt động ngoài trời khi chất lượng không khí xuống thấp. Nếu buộc phải ra đường, hãy đeo khẩu trang đạt chuẩn PM2.5 hoặc N95, đóng kín cửa khi ô nhiễm nặng (khoảng 6-8h và 18-19h).

Hạn chế các hành vi làm tăng nguy cơ ô nhiễm như đốt than tổ ong, đốt rác hoặc sử dụng bếp gây khói trong không gian kín… Để giảm nồng độ bụi trong nhà, hãy sử dụng máy lọc không khí, vệ sinh điều hòa, thiết bị lọc thường xuyên. Tăng cường dinh dưỡng với thực phẩm giàu kẽm, kali, magie, vitamin A, C, E, duy trì luyện tập nhẹ trong nhà tối thiểu 30 phút/ngày (5 lần mỗi tuần) để nâng cao sức đề kháng. Các bài tập thở cơ hoành hoặc xông hơi nước nóng làm ẩm đường thở, hỗ trợ loại bỏ bụi bẩn tích tụ.

Bệnh nhân hen và COPD cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị. Người bệnh cần duy trì thuốc chống viêm, thuốc giãn phế quản theo hướng dẫn. Khi có dấu hiệu đợt cấp như khó thở tăng nhanh, ho nhiều, thở nhanh, mệt bất thường, đờm thay đổi màu sắc, người bệnh phải đến cơ sở y tế ngay.

ThS. BS Đào Phương Thúy
Khoa Hô hấp
Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội