Căng thẳng kéo dài hại não thế nào

Căng thẳng là phản ứng sinh lý bình thường giúp con người thích nghi với áp lực trong học tập, công việc hay biến cố cuộc sống. BS.CKI Nguyễn Hữu Khánh, Trung tâm Khoa học Thần kinh, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP HCM, cho biết căng thẳng ngắn hạn có thể kích hoạt hệ thần kinh và nội tiết, giúp cơ thể tỉnh táo, tập trung, xử lý tình huống tốt hơn. Tuy nhiên, căng thẳng mạn tính khiến não luôn ở trạng thái báo động. Lúc này, nồng độ cortisol – hormone căng thẳng tăng cao kéo dài dễ gây rối loạn hoạt động của nhiều vùng não quan trọng, nhất là hồi hải mã, hạch hạnh nhân, vỏ não trước trán.

Hồi hải mã là trung tâm quan trọng của não bộ, đóng vai trò then chốt trong việc ghi nhớ. Khi cortisol tăng, các tế bào thần kinh tại đây dễ bị teo nhỏ, làm suy giảm trí nhớ, giảm khả năng tập trung và tiếp nhận thông tin mới. Theo bác sĩ Khánh, người bị stress kéo dài thường than phiền hay quên, khó suy nghĩ mạch lạc dù trước đó hoàn toàn khỏe mạnh. Hạch hạnh nhân (trung tâm xử lý cảm xúc, nỗi sợ) còn bị tác động bởi cortisol nên hoạt động quá mức. Khi đó, người bệnh dễ cáu gắt, nhạy cảm, phản ứng mạnh với các kích thích nhỏ, thường xuyên lo lắng hoặc sợ hãi không rõ lý do. Não bộ dần hình thành thói quen phản ứng tiêu cực, tăng nguy cơ rối loạn lo âu, trầm cảm.

Stress mạn tính cũng ảnh hưởng đến vỏ não trước trán, khu vực chịu trách nhiệm kiểm soát cảm xúc, ra quyết định. Khi vùng này suy giảm chức năng, người bệnh dễ mất kiểm soát cảm xúc, giảm khả năng kiềm chế, khó đưa ra quyết định chính xác, hiệu suất làm việc kém. Nhiều người rơi vào vòng xoáy căng thẳng, mất ngủ, mệt mỏi, stress nặng hơn.

Ngoài tác động lên não, căng thẳng kéo dài còn làm rối loạn hệ thần kinh tự chủ, gây đau đầu mạn tính, hồi hộp, tim đập nhanh, rối loạn tiêu hóa, đau dạ dày, tăng huyết áp hoặc suy giảm miễn dịch. Một số trường hợp bị hoảng loạn, chóng mặt, tê tay chân, dễ nhầm lẫn với bệnh lý tim mạch hoặc thần kinh khác.

Bác sĩ Khánh cho hay nhiều người chủ quan cho rằng căng thẳng chỉ là vấn đề tâm lý, thường tự hết, nên không đi khám. Thực tế, các triệu chứng kéo dài trên vài tuần sẽ ảnh hưởng đến giấc ngủ, công việc, trí nhớ hoặc cảm xúc, cần được đánh giá chuyên khoa để tránh tổn thương não tiến triển âm thầm.

Người bệnh nên đi khám khi căng thẳng kéo dài kèm theo mất ngủ, lo âu dai dẳng, đau đầu thường xuyên, hồi hộp, khó thở hoặc thay đổi tính cách. Thông qua các bài kiểm tra, bác sĩ có thể phân biệt stress thông thường với rối loạn lo âu, trầm cảm hoặc các rối loạn thần kinh, tâm thần khác, từ đó có hướng điều trị phù hợp.

Tùy mức độ, bác sĩ có thể chỉ định thuốc điều hòa dẫn truyền thần kinh kết hợp liệu pháp tâm lý giúp người bệnh thay đổi cách ứng phó với stress. Ngoài ra, kỹ thuật kích thích từ trường xuyên sọ hiện được ứng dụng trong điều trị stress mạn tính, lo âu, trầm cảm. Phương pháp này không xâm lấn, sử dụng sóng từ tác động lên các vùng não liên quan đến cảm xúc để làm dịu vùng não tăng hoạt, cải thiện giấc ngủ, giảm lo âu và phục hồi khả năng tập trung. Liệu trình thường kéo dài vài tuần, người bệnh sinh hoạt bình thường sau điều trị, tác dụng phụ nhẹ và thoáng qua.

Bên cạnh điều trị y khoa, mỗi người cần ngủ đủ giấc, tập thể dục đều đặn, hạn chế caffeine, rượu bia, thực hành thiền, hít thở sâu, sắp xếp công việc hợp lý nhằm giảm gánh nặng cho hệ thần kinh. Căng thẳng không được kiểm soát có thể để lại hậu quả lâu dài, nhưng nếu được phát hiện và can thiệp sớm, não bộ vẫn có khả năng phục hồi tốt, theo bác sĩ Khánh.

Trọng Nghĩa