Chiều ngày 13/1, Bộ Y tế tổ chức Hội nghị phản biện xã hội, tham vấn, góp ý hồ sơ chính sách và hồ sơ Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá khu vực phía Nam. Hội nghị có sự tham gia của đại diện các bộ, ngành, chuyên gia y tế, pháp lý và tổ chức xã hội, nhằm làm rõ các định hướng lớn trong sửa đổi Luật trước những thách thức mới đối với sức khỏe cộng đồng.
Thuốc lá không chỉ là một sản phẩm tiêu dùng thông thường, mà là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu gây bệnh tật, tử vong sớm và gánh nặng kinh tế cho xã hội. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), hút thuốc lá là nguyên nhân của 28 nhóm bệnh khác nhau, bao gồm nhiều bệnh không lây nhiễm nguy hiểm như ung thư (riêng ung thư phổi, 90% trường hợp có liên quan đến thuốc lá), các bệnh tim mạch, đặc biệt là bệnh tim mạch vành, cùng các bệnh hô hấp mạn tính như bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính.
Phát biểu tại hội nghị, PGS.TS Hà Anh Đức – Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế) cho biết, Việt Nam hiện vẫn nằm trong nhóm quốc gia có tỷ lệ sử dụng thuốc lá cao, mỗi năm có trên 100.000 người tử vong do các bệnh liên quan đến thuốc lá, trong đó 84.500 người do hút thuốc chủ động và 18.800 người tử vong do phơi nhiễm khói thuốc thụ động. Ước tính tổng chi phí y tế cho các bệnh do thuốc lá gây ra lên tới 108,7 nghìn tỷ đồng năm 2022, trong khi nguồn thu từ thuế thuốc lá chỉ bù đắp được khoảng một phần năm chi phí này, tạo ra gánh nặng rất lớn và kéo dài đối với hệ thống y tế, nền kinh tế và an sinh xã hội.
Theo PGS.TS Hà Anh Đức, bên cạnh thuốc lá điếu truyền thống, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng đang gia tăng nhanh, đặc biệt trong nhóm thanh thiếu niên và người trẻ. Nhiều người lầm tưởng các sản phẩm này “ít hại”, trong khi thực tế vẫn chứa nicotine gây nghiện mạnh và tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe. Đây chính là một trong những lý do quan trọng khiến việc sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá trở nên cấp thiết.
Đưa thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng vào diện quản lý chặt
Một trong những điểm thay đổi lớn nhất của Dự thảo là mở rộng phạm vi điều chỉnh, bổ sung đầy đủ các khái niệm về thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới khác. Đây là bước đi nhằm khắc phục khoảng trống pháp lý tồn tại nhiều năm qua, khi các sản phẩm này xuất hiện ngày càng phổ biến nhưng chưa được điều chỉnh rõ ràng trong Luật hiện hành.
Không dừng lại ở việc định danh, Dự thảo còn đề xuất cấm tàng trữ, vận chuyển, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, đồng thời cấm sản xuất, mua bán các linh kiện, thiết bị rời dùng để lắp ráp các sản phẩm này. Quy định này cho thấy quan điểm quản lý dứt khoát, nhằm ngăn chặn từ gốc nguy cơ lan rộng của thuốc lá mới, đặc biệt trong giới trẻ.
Siết chặt quảng cáo, khuyến mại và bán lẻ
Dự thảo Luật sửa đổi mở rộng các hành vi bị nghiêm cấm đối với quảng cáo, khuyến mại, tài trợ không chỉ với thuốc lá truyền thống mà cả thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Các hình thức tiếp thị gián tiếp, quảng bá trên môi trường mạng, mạng xã hội – vốn đang được các hãng tận dụng mạnh mẽ – cũng được đặt trong diện kiểm soát chặt hơn.
Bên cạnh đó, quy định về điểm bán thuốc lá được rà soát, siết chặt, nhất là liên quan đến khoảng cách với trường học, cơ sở y tế và khu vực có trẻ em. Đây được xem là bước tăng cường bảo vệ nhóm đối tượng dễ bị tổn thương trước tác hại của nicotine.
Bảo vệ chính sách khỏi tác động của lợi ích ngành thuốc lá
Một điểm mới đáng chú ý khác là Dự thảo bổ sung nguyên tắc bảo vệ việc xây dựng và thực thi chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá khỏi sự can thiệp của lợi ích thương mại. Quy định này phù hợp với khuyến nghị của Tổ chức Y tế thế giới, nhằm hạn chế ảnh hưởng của ngành công nghiệp thuốc lá trong quá trình hoạch định chính sách, đồng thời tăng tính minh bạch, phòng chống lợi ích nhóm.
Tăng cường cảnh báo sức khỏe, mở rộng cai nghiện
Dự thảo Luật nâng mức cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá lên tối thiểu 85% diện tích, qua đó tăng hiệu quả truyền thông nguy cơ đối với người sử dụng. Đồng thời, nội dung cai nghiện thuốc lá được mở rộng, áp dụng không chỉ với thuốc lá điếu truyền thống mà cả thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, phản ánh thực tế ngày càng nhiều người lệ thuộc nicotine từ các sản phẩm mới.
Lộ trình thực thi từ năm 2027
Theo Dự thảo, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (sửa đổi) dự kiến có hiệu lực từ ngày 01/01/2027, tạo khoảng thời gian chuyển tiếp để các cơ quan quản lý, địa phương và người dân chuẩn bị cho việc triển khai, thực thi đồng bộ.
Chủ động “chặn sớm” nguy cơ
Nhìn tổng thể, Dự thảo Luật sửa đổi cho thấy sự chuyển dịch rõ ràng từ tư duy quản lý bị động sang chủ động kiểm soát yếu tố nguy cơ, đặc biệt với thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Việc siết chặt ngay từ khâu định nghĩa, hành vi bị cấm đến quảng cáo, bán lẻ và cai nghiện được kỳ vọng sẽ góp phần giảm gánh nặng bệnh tật, bảo vệ sức khỏe cộng đồng, nhất là trẻ em và người trẻ, trong những năm tới.
