Đền Xà là ngôi đền cổ linh thiêng nằm ở bãi bồi tại ngã ba Xà – nơi hợp lưu của hai con sông Cà Lồ và sông Cầu (hay còn gọi là sông Như Nguyệt). Ngôi đền cách trung tâm thành phố Hà Nội khoảng 40km.
Trải qua nhiều thăng trầm lịch sử, ngôi đền vẫn lưu giữ vẻ đẹp của kiến trúc xưa với mái ngói rêu phong, những cột lim bóng màu thời gian, hệ thống cổ vật.
Theo Cổng thông tin điện tử tỉnh Bắc Ninh, đền Xà thờ đức thánh Tam Giang (tức anh em Trương Hống, Trương Hát) – những vị tướng nổi tiếng trung quân ái quốc dưới thời Triệu Việt Vương, có công đánh giặc Lương ở thế kỷ thứ VI. Nhân dân 372 làng dọc theo sông Cầu, sông Thương, sông Cà Lồ và các nơi hai ông từng đóng quân đánh giặc đều thương tiếc, lập đền thờ suy tôn các ngài làm Thần.
Tháng 10 năm 1077, khi xây dựng phòng tuyến sông Như Nguyệt trong cuộc kháng chiến chống Tống lần thứ 2, Thái úy Lý Thường Kiệt đã vào đền Xà làm lễ cầu âm phù dương trợ cho cuộc kháng chiến chống ngoại xâm.
Tương truyền trong dân gian, sau khi làm lễ xong, bầu trời đột nhiên bừng sáng như ban ngày. Trên không trung xuất hiện hai đám mây, một trắng, một hồng; bên trên là hai tráng sĩ, một cưỡi ngựa trắng, một cưỡi ngựa hồng, đạp mây đi giữa bốn bề quân reo, ngựa hí.
Hai tráng sĩ này được cho chính là ngài Trương Hống, Trương Hát hiển linh phù hộ cho quân dân ta đánh giặc Tống. Chính lúc này, bài thơ Nam quốc sơn hà ra đời.
Lý Thường Kiệt đã sai người tâm phúc đọc vang bài thơ để khích lệ tinh thần quân sĩ Đại Việt. Bài thơ xuất hiện vào lúc gay go nhất của cuộc chiến, đã cổ vũ tinh thần cho quân ta không ngại gian khổ mà chiến đấu chống quân Tống.
Với chiến thắng đó, độc lập chủ quyền lãnh thổ quốc gia Đại Việt được giữ vững, nhân dân được sống thanh bình.
Ngày nay, tại ngôi đền vẫn còn những dấu ấn kiến trúc cổ của thời Lê Trung Hưng, chứng tỏ đền Xà đã được trùng tu vào thời kỳ này.
Trong kháng chiến chống Pháp, đền Xà bị phá hoại nặng nề. Năm 1993, ngôi đền được đầu tư kinh phí, nhân dân địa phương góp công, góp sức trùng tu, tôn tạo có dáng vẻ như ngày nay. Hiện, kiến trúc đền Xà có hai gian thờ chính là Tiền tế và Hậu cung với bộ khung gỗ, chạm khắc rồng, mây, hoa lá nghệ thuật.
Đền Xà còn lưu giữ nhiều cổ vật, như: tượng thờ thời Nguyễn và 14 đạo sắc phong, trong đó sắc phong sớm nhất có niên đại 1670, sắc phong muộn nhất có niên đại 1909. Ngày 18/01/1988, đền Xà đã được Bộ Văn hóa xếp hạng là di tích cấp Quốc gia theo Quyết định số 28-VH/QĐ.
Hằng năm, đền Xà có hai dịp lễ lớn vào mùng 5 tháng Giêng và mùng 9, 10 tháng 4 âm lịch. Hội đền Xà thuộc hội lớn nhất vùng. Ngoài các nghi lễ trang nghiêm rước kiệu, rước nước, hội còn có tục thi bơi chải.
Truyền rằng, tục bơi chải của đền Xà gắn liền với việc Lý Thường Kiệt huy động dân binh địa phương tham gia vào việc đánh giặc Tống trên sông Như Nguyệt.
