Thực tế, đây là loài giáp xác thuộc họ cua, trên lưng có ba gạch nên được đặt tên ba khía. Tương tự cua đồng, chù ụ, ba khía thường làm hang sinh sống ở vùng nước mặn, lợ, ven sông rạch, nhất là dưới chân rừng ngập mặn.
Anh Đỗ Suốt Anh (SN 1993, quê Cà Mau), một người trẻ hay chia sẻ những hình ảnh về cuộc sống, ẩm thực miền Tây, cho biết một trong những điểm dễ phân biệt nhất giữa ba khía và cua đồng là mai ba khía hơi sần sùi. Trên mu (lưng) có ba gạch (khía). Ngược lại, mai cua đồng trơn, màu đỏ sậm, chúng có một càng to và một càng nhỏ.
“Ba khía ngon nhất là loại nhỏ đang ôm trứng. Thịt ba khía chắc, không bị dính lại vỏ sau khi tách ra”, anh Suốt Anh cho biết.
Ba khía có ở các tỉnh miền Tây nhưng tập trung nhiều nhất là vùng Đất Mũi – Cà Mau. Khu vực được cho là có ba khía ngon nhất là Rạch Gốc, xã Phan Ngọc Hiển (trước đây là huyện Ngọc Hiển), Cà Mau. Nơi đây được bao phủ bởi rừng ngập mặn, tiếp giáp biển, nước sạch, nhiều thức ăn cho ba khía.
Bởi vậy, người dân từ xưa truyền tai nhau: “Muốn ăn ba khía, ốc len/ Thì xuống Rạch Gốc khéo quên đường về”.
Con ba khía ở Cà Mau được đánh bắt và chế biến quanh năm nhưng thời gian chính vụ là từ tháng 8 đến giữa tháng 10 (âm lịch). Lúc này ba khía được xem là ngon nhất, chắc thịt, nhiều gạch.
Trước kia, ba khía rất nhiều, có thời điểm người dân thấy chúng bò lổm ngổm khắp nơi, giá bán lại rẻ. Vào mùa ba khía rộ, để bảo quản dùng lâu dài, bà con đã nghĩ ra cách muối ba khía.
Trên thực tế, nghề muối ba khía gắn bó mật thiết với đời sống người dân các tỉnh miền Tây. Riêng tại Cà Mau, nhờ nguồn nguyên liệu tự nhiên dồi dào, nghề này phát triển mạnh và trở thành một nghề thủ công truyền thống tiêu biểu.
Theo đó, ba khía khi bắt về sẽ được sơ chế sạch, để ráo rồi bỏ vào các lu, vại, hũ…, sau đó đổ nước muối đã pha với độ mặn phù hợp vào. Trong quá trình muối ba khía, người dân phải đậy kín, bảo quản trong chỗ mát. Hũ ba khía muối nếu để ở nhiệt độ quá cao, thịt sẽ mềm nhũn, không ngon.
Ba khía muối sau khoảng 1 tuần là có thể dùng được. Nếu bảo quản ở nhiệt độ thường trong nhà, món này có thể dùng trong khoảng 15 ngày; còn khi để trong ngăn mát tủ lạnh, thời gian sử dụng có thể kéo dài tới vài tháng.
Ba khía muối có thể ăn trực tiếp hoặc xé nhỏ ra trộn với các loại gia vị như chanh, đường, tỏi, ớt, rau răm… cho vừa vị hoặc làm gỏi cũng rất ngon.
Năm 2019, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công nhận nghề làm ba khía muối Rạch Gốc (xã Phan Ngọc Hiển) là Di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia.
Kể từ đó, thương hiệu ba khía muối Cà Mau ngày càng được chính quyền địa phương và người dân quan tâm đầu tư, phát triển. Thay vì chỉ sản xuất thủ công như trước, nhiều cơ sở đã mạnh dạn đầu tư máy móc, ứng dụng tiến bộ khoa học – kỹ thuật nhằm nâng cao sản lượng và chất lượng sản phẩm.
Hiện nay, trên địa bàn Cà Mau có nhiều cơ sở sản xuất ba khía muối cũng như các sản phẩm ba khía muối trộn sẵn, phục vụ nhu cầu trong và ngoài tỉnh.
Ngày nay, tại các quán ăn, nhà hàng, ba khía được làm thành nhiều món ăn độc đáo như ba khía rang me, hấp bia, rang muối… để đa dạng hương vị.
Với món ba khía rang me, từng con ba khía sẽ được sơ chế sạch, tách bỏ mai, phần thân để ráo nước. Sau khi phi thơm tỏi trên chảo mỡ, đầu bếp cho ba khía vào xào chín rồi đổ nước cốt me, thêm ít nước, khuấy đều. Họ sẽ nêm thêm đường, muối, nước mắm… cho vừa ăn, đun trên lửa liu riu. Khi cho ba khía ra đĩa, đầu bếp thêm ít rau răm và đậu phộng rang đập dập.
Món ba khía kết hợp với mắm nhĩ (mắm cốt) cũng có hương vị thơm ngon không kém. Với nhiều người, món ba khía là ký ức tuổi thơ, ký ức quê hương.
Hiện nay, một số điểm du lịch tại Cà Mau còn tổ chức cho du khách trải nghiệm soi đèn bắt ba khía hoặc tham quan quy trình sản xuất ba khía muối tại các cơ sở trên địa bàn.
