Đầm Vạc là hồ nước ngọt tự nhiên được hình thành từ phần phình to của sông Cánh, với 23 nhánh chính tỏa rộng khắp khu vực phường Vĩnh Yên và phường Vĩnh Phúc (thuộc tỉnh Phú Thọ sau sáp nhập).
Nơi đây nổi tiếng với một đặc sản “nhỏ mà có võ”, mỗi năm chỉ có một mùa. Đó là tép dầu.
Theo người dân địa phương, đây là loại cá bản địa, thân chỉ nhỏ bằng lá tre, màu trong suốt, chiều dài thân khoảng 5-7cm. Vì kích thước khiêm tốn, phần thịt lại béo ngậy, nhiều dầu nên chúng được gọi tên là tép dầu.
Chị Lê Ngọc (phường Vĩnh Phúc, tỉnh Phú Thọ) cho biết, thời điểm tép dầu ngon và đạt chất lượng nhất là cuối hè, đầu thu (khoảng tháng 8 đến tháng 10 dương lịch hằng năm).
Khi ấy, loại cá này có trứng nên ăn càng ngon và béo.
“Tép dầu đầm Vạc không giống như các loại tép (cá nhỏ) khác. Loại tép này kích thước nhỏ nhưng thịt chắc và ngọt nhờ sống trong môi trường nước ngọt tự nhiên”, chị Ngọc nói.
Theo người phụ nữ này, vào đợt mưa cuối hè, tép dầu xuất hiện nhiều hơn. Lúc đó, bà con địa phương sẽ tranh thủ thả lưới, đặt lồng bát quái để bắt cá.
Thời điểm này cũng là mùa tép dầu đẻ trứng, bơi theo đàn nên khi thấy lồng bát quái, chúng sẽ rúc vào trú ẩn. Vì vậy người dân có thể khai thác được nhiều hơn.
Tép dầu Đầm Vạc có đặc điểm xương ít và mềm; khi trưởng thành, tép to bằng ngón tay, thân chắc, bụng đầy trứng. Sau khi chế biến, tép có hương vị thơm, béo, đậm đà, đặc biệt khi kho tương cho vị ngọt bùi, lạ miệng.
“Đánh bắt tép dầu không khó nhưng công đoạn gỡ lưới thì rất tốn công sức và thời gian”, chị chia sẻ thêm.
Ở địa phương, tép dầu là nguyên liệu chế biến nhiều món ăn hấp dẫn. Trong đó, phổ biến và được yêu thích hơn cả là hai món tép dầu chiên giòn và tép dầu kho tương.
Chị Ngọc cho hay, tép dầu khi vừa mới vớt lên, còn tươi thì đem sơ chế ngay bằng cách nặn bỏ ruột, giữ lại trứng, sau đó xóc tí muối cho đượm vị rồi đem chiên giòn.
Loại cá này vốn rất béo và nhiều dầu nên khi rán không cần cho nhiều dầu ăn hay mỡ lợn cũng vẫn giòn, thơm ngậy.
Với món kho, tép dầu sau khi sơ chế sạch và xóc muối cho săn cứng lại thì đem kho với tương. Tùy từng nhà mà công thức có chút khác nhau, nhưng món này ngon nhất khi kho với tương, gừng, thêm nước hàng (kẹo đắng) để tạo màu hấp dẫn.
Đặc biệt, nếu sử dụng niêu hoặc nồi gang và kho nhỏ lửa bằng bếp củi thì càng ngon. Tuy nhiên, trong quá trình kho, bạn không nên đụng đũa hay đảo để tép dầu vẫn giữ được nguyên con, không bị vỡ, nát.
“Tép dầu có vị ngọt tự nhiên, ăn ngậy nhưng không ngán. Loại cá này xương nhỏ nên khi ăn có thể nhai cả xương”, chị Ngọc nhận xét.
Ngoài chiên giòn và kho tương, tép dầu Đầm Vạc còn được sáng tạo thành nhiều món ăn hấp dẫn khác như phơi khô một nắng, nấu canh rau sắn, tẩm bột chiên giòn, rang với khế và lá chanh hay băm làm chả với thịt nạc…
Mỗi món lại có một hương vị riêng, đủ chiều lòng cả những vị khách khó tính.
Với bà con bản địa, tép dầu không chỉ là món ăn dân dã mà còn trở thành một phần ký ức ẩm thực, gắn bó với đời sống sinh hoạt và văn hóa của bao thế hệ người dân nơi đây.
