Nấm mối là một trong những sản vật tự nhiên được tìm thấy nhiều ở các tỉnh miền Tây, song phổ biến hơn cả là ở Vĩnh Long.
Thậm chí, nấm mối Vĩnh Long còn được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (Vietkings) và Tổ chức Top Việt Nam (VietTop) công nhận vào Top 100 đặc sản quà tặng Việt Nam (2021-2022).
Theo người dân địa phương, nấm mối thường mọc nhiều tại các vườn dừa, bởi lá dừa sau khi rụng xuống đất, mối đến làm tổ, hình thành những đám nấm mối.
Nấm mối có thân màu trắng, mặt ngoài màu xám và gốc hơi ngả vàng. Chúng chỉ sinh sôi ở nơi khô ráo, có nhiều mối đất sinh sống.
Thời điểm nấm mối xuất hiện là sau vài trận mưa, khi nắng trở lại và gió thổi mạnh, kéo dài từ khoảng tháng 5, tháng 6 đến tháng 8 âm lịch (tùy năm, tùy nơi).
Anh Võ Quốc (sống ở xã Hòa Bình, tỉnh Vĩnh Long) cho biết, nấm mối chỉ mọc tự nhiên từ vườn dừa nên được người dân địa phương xem như “lộc trời”.
Loại nấm này mỗi năm chỉ cho thu hoạch 1 lần, mỗi lần kéo dài khoảng 2-3 tháng. Trung bình, vào mùa, nấm mối được bán với giá cả triệu đồng mỗi cân.
“Sở dĩ nấm mối Vĩnh Long có giá thành cao vì số lượng không nhiều, việc thu hoạch cũng vất vả. Trong khi đó, nhu cầu tiêu thụ của thực khách khá cao vì đây là thực phẩm tươi ngon, được khai thác từ tự nhiên nên đảm bảo lành, sạch”, anh Quốc nói.
Theo kinh nghiệm của người đàn ông này, muốn hái được nấm mối ngon, bà con phải canh giờ rất cực. Bởi loại nấm này chỉ nên hái vào ban đêm hoặc rạng sáng, khi nấm vừa mới mọc (nấm búp). Còn nếu hái muộn hoặc hái không kịp, nấm sẽ nở bung, ăn không giòn ngọt bằng nấm búp.
Đặc biệt, khi hái nấm, người ta thường chỉ nhổ bằng tay hoặc dùng que để cạy gỡ, bẩy nấm lên và tuyệt đối không dùng dao hay vật dụng bằng kim loại. Vì theo quan sát của người bản địa, nếu có hơi kim loại, mối sẽ bỏ đi, làm nấm không mọc nữa.
Chính bởi thế mà việc khai thác nấm mối khá vất vả, đòi hỏi người có kinh nghiệm mới hái được. Song, số lượng nấm mối tự nhiên cũng không nhiều và không phải lúc nào người ta cũng có thể thu hoạch.
“Nếu thiếu kinh nghiệm và không chịu khó quan sát thì dù canh cả ngày, bạn cũng chỉ hái được vài lạng nấm mối mà thôi”, anh Quốc chia sẻ thêm.
Ở Vĩnh Long, nấm mối được bà con tận dụng làm nguyên liệu nấu nhiều món ngon như xào với lá cách và nước cốt dừa, đổ bánh xèo, kho tiêu với nước tương hay nấu cháo…
Nấm mối hái về chỉ cần gọt bỏ phần dính đất, ngâm nước muối và rửa sạch nhẹ nhàng, tránh để nấm vỡ hay bị nát, mất chất ngọt. Nấm sơ chế sạch là có thể chế biến món ăn.
Chị Hoài Thu – chủ một quán ăn ở TPHCM cho biết, nấm mối là một trong những đặc sản Vĩnh Long được thực khách yêu thích và sử dụng nhiều nhất tại quán.
Trong đó, hai món được ưa chuộng nhất là bánh xèo nấm mối và nấm mối xào.
“Nấm mối ngon nhưng không phải lúc nào thực khách cũng có cơ hội thưởng thức. Ngay cả người có tiền cũng khó mua vì sản lượng không nhiều, thu hoạch lại khó”, chị Thu nói.
Chủ quán tiết lộ, nấm mối rất dễ dập, khó vận chuyển nên ít được phân phối đi xa hoặc chỉ có thể mang đi sau khi đã sơ chế.
Để có đủ số lượng nấm, đáp ứng nhu cầu của khách sành ăn, chị phải đặt nhà vườn quen ở Vĩnh Long trước cả tháng, chấp nhận trả giá cao hơn chút so với mặt bằng chung.
“Nấm mối dù giá cao vẫn hút khách thưởng thức vì ăn ngon, có vị ngọt dịu tự nhiên và dậy mùi thơm đặc trưng. Để khách cảm nhận được rõ vị nguyên bản của nấm, khi chế biến, nhất là món xào, mình cũng hạn chế nêm nếm nhiều gia vị”, nữ chủ quán chia sẻ.
