Nằm trên đồi Pú Pỏm, thuộc xã Thanh Quân (Thanh Hóa), đền Chín Gian được xem là biểu tượng văn hóa – tâm linh quan trọng của người Thái vùng thượng nguồn sông Chu.
Ngôi đền không chỉ là nơi thờ cúng linh thiêng mà còn lưu giữ những giá trị truyền thống đặc sắc, gắn với lịch sử khai mường lập bản của cộng đồng nơi đây.
Đền Chín Gian mang đậm dấu ấn kiến trúc truyền thống của người Thái với 9 gian nhà sàn gỗ được dựng trên nền cao ráo. Mái đền lợp ngói âm dương tạo nên vẻ cổ kính, hài hòa giữa không gian núi rừng hoang sơ, hùng vĩ.
Từ trên đền nhìn xuống, ruộng bậc thang và bản làng thấp thoáng trong mây mang đến cảm giác bình yên, tĩnh lặng như chốn bồng lai giữa đại ngàn.
Không chỉ đẹp về cảnh quan, đền Chín Gian còn có giá trị tâm linh lớn lao. Đây là nơi tổ chức các nghi lễ quan trọng của người Thái, nổi bật nhất là lễ hội Xăng Khan – lễ tạ ơn trời đất, cầu mong mùa màng bội thu, bản mường yên ấm.
Mỗi dịp lễ hội, du khách sẽ được hòa mình vào không khí rộn ràng của điệu múa sạp, múa xòe, tiếng chiêng, tiếng khèn vang vọng khắp núi rừng.
Những ngày này, hàng ngàn người dân địa phương và du khách thập phương về đền Chín Gian chiêm bái, tham gia các hoạt động văn hóa đặc sắc. Đặc biệt, lễ hội dâng trâu tế trời diễn ra trong hai ngày 21 và 22/2 được tổ chức long trọng, thu hút đông đảo cộng đồng tham dự.
Theo người dân địa phương, lễ hội là dịp để tưởng nhớ công ơn các vị thần linh và những người có công khai phá đất đai. Điểm đặc biệt trong nghi thức dâng trâu là dân làng chỉ dắt trâu đến cúng tế, sau đó đưa về nhà, trâu không bị giết, thể hiện tinh thần nhân văn sâu sắc.
Lễ hội đền Chín Gian gồm hai phần: phần lễ với các nghi thức khai quang, yết cáo, tắm trâu, rước lễ và đại tế; phần hội sôi nổi với nhiều trò chơi dân gian như ném còn, kéo co, bắn nỏ, thi gói bánh chưng, cùng các tiết mục văn nghệ truyền thống.
Theo cán bộ văn hóa xã Thanh Quân, đền Chín Gian được xây dựng từ thế kỷ XIV để thờ Thẻn Phà (Trời), Náng Xỉ Đả (con gái Trời) và Tạo Ló Ỳ – người có công khai mường lập đất. Tên gọi “Chín Gian” bắt nguồn từ cấu trúc 9 gian tượng trưng cho chín mường của người Thái.
Hiện nay, địa phương đang phối hợp với các bộ, ngành xây dựng hồ sơ khoa học trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận lễ hội dâng trâu tế trời đền Chín Gian là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây được kỳ vọng sẽ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa và đưa đền Chín Gian trở thành điểm đến hấp dẫn trên bản đồ du lịch tâm linh miền tây xứ Thanh.
