Từ lâu, Phùng Xá (Mỹ Đức, Hà Nội) được biết đến là một trong những cái nôi của nghề dệt lụa truyền thống. Trên nền tảng kinh nghiệm hàng chục năm gắn bó với tơ tằm, nghệ nhân ưu tú Phan Thị Thuận đã không ngừng tìm tòi, sáng tạo để phát triển nghề, mở ra một hướng đi mới với chất liệu tơ sen – một sáng tạo vừa kế thừa tinh hoa cũ, vừa mang tinh thần đổi mới.
Năm 2018 đánh dấu cột mốc đặc biệt khi tấm lụa đầu tiên được dệt hoàn toàn từ 100% tơ sen chính thức ra đời. Với thành quả này, nghệ nhân ưu tú Phan Thị Thuận trở thành người Việt Nam đầu tiên thành công trong việc dệt vải từ tơ sen, đưa Phùng Xá bước sang một trang mới trong hành trình gìn giữ và phát triển làng nghề.
Nghệ nhân ưu tú Phan Thị Thuận
Điểm đặc trưng của lụa tơ sen nằm ở hương thơm thảo mộc dịu nhẹ cùng độ mềm mịn tinh tế. Mỗi sợi tơ mảnh mai như mang theo dòng mạch sống nuôi dưỡng cây sen. Để tạo ra chất liệu đặc biệt này, người thợ phải trải qua một quy trình đòi hỏi sự kiên nhẫn và khéo léo cao độ. Sau khi thu hoạch, cuống sen được cắt, làm sạch gai và phân loại cẩn thận thành cuống hoa, cuống nụ, cuống đài hay cuống bánh tẻ. Tùy đặc tính từng loại, sợi tơ được dệt theo chiều dọc, ngang hoặc dùng làm chỉ thêu nhằm đảm bảo chất lượng tốt nhất cho sản phẩm.
Công đoạn khứa cuống sen
Công đoạn rút tơ sen được xem là thử thách lớn nhất. Người thợ phải khứa nhẹ lớp vỏ thân sen, khéo léo tách từng sợi tơ mảnh, kéo và se hoàn toàn bằng tay để sợi đạt độ chắc và mịn. Sau đó, tơ được cuộn vào ống, đưa lên guồng se rồi mới vào khung cửi, nơi những sợi tơ mong manh dần hóa thành các tấm lụa tinh xảo.
Mỗi tấm lụa tơ sen hoàn thiện là kết tinh của sự tỉ mỉ, nhẫn nại và tâm huyết của người thợ. Không chỉ giữ được vẻ mềm mại, óng ánh đặc trưng, lụa tơ sen còn trở thành biểu tượng cho sự giao thoa hài hòa giữa truyền thống và sáng tạo, mang đến hơi thở mới cho làng lụa Phùng Xá.
Công đoạn cần sự tỉ mỉ, khéo léo, rút những sợi tơ sen
Những sợi tơ óng mượt được kéo ra từ cuống sen
Những công đoạn cuối cùng, để dệt thành vải
Đến với Phùng Xá hôm nay, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng thành phẩm mà còn có cơ hội trực tiếp trải nghiệm các công đoạn của nghề: thu hoạch sen, rút sợi, se tơ, đạp cửi hay dệt thêu. Qua từng thao tác thủ công, người xem cảm nhận rõ hơn công sức, kỹ thuật tinh xảo và hồn cốt văn hóa của lụa tơ sen – một nét đẹp đặc trưng của làng nghề Việt.
Du khách từ phương xa đến trải nghiệm, tham quan
Bên cạnh giá trị văn hóa, nghề dệt tơ sen còn gắn liền với thông điệp bảo vệ môi trường. Sau khi lấy tơ, cuống sen được tái sử dụng làm phân vi sinh, giúp cánh đồng sen duy trì độ màu mỡ, cây sen phát triển khỏe và cho sợi tơ dày, bền hơn. Mỗi tấm lụa vì thế không chỉ mang vẻ đẹp tinh tế mà còn là biểu tượng của lối sống xanh, bền vững, nơi con người và thiên nhiên cùng song hành.
Bàn tay khéo léo của nghệ nhân dệt vải
Ngày nay, làng nghề Phùng Xá không chỉ gìn giữ được truyền thống dệt lụa trăm năm mà còn trở thành nơi lưu giữ và lan tỏa tinh hoa thủ công Việt. Từ những sợi tơ mảnh mai của cây sen, Phùng Xá đã tạo nên những sản phẩm vượt thời gian, góp phần khẳng định vị thế của lụa Việt trên bản đồ văn hóa và nghệ thuật thủ công.
