Trong suốt nhiều năm, cuộc sống của bà Nattaya Phusudsawang, một phụ nữ ngoài 60 tuổi, bị “cầm tù” bởi những cơn đau dai dẳng từ chứng thoái hóa khớp gối.
Khi bệnh trở nặng, bà buộc phải nghỉ việc và nằm liệt giường. Tình trạng này không chỉ gây đau đớn thể xác mà còn làm suy giảm sức khỏe tinh thần, khiến bà Nattaya mất đi cảm giác tự chủ và giá trị bản thân. Khi các biện pháp vật lý trị liệu không mang lại kết quả, thay khớp gối là lựa chọn y tế duy nhất.
Năm 2023, bà Nattaya bước ra khỏi Bệnh viện Bang Pa-in với đôi chân lành lặn và một hóa đơn thanh toán ghi con số “0”. Ca phẫu thuật phức tạp cùng bộ khớp nhân tạo có tổng chi phí ước tính từ 96.000 đến 146.000 baht (khoảng 79-120 triệu đồng) đã được Chương trình Bảo hiểm Y tế Toàn dân (UCS) chi trả toàn bộ. Chỉ hai tháng sau, bà trở lại với công việc, tìm lại được sự tự chủ vốn có. Câu chuyện của Nattaya là minh chứng cho hiệu quả của hệ thống y tế công cộng Thái Lan, nơi quyền được sống khỏe mạnh không còn là đặc quyền của giới thượng lưu, theo Bangkok Health Service.
Thực tế, Nattaya chỉ là một trong số hơn 6 triệu người Thái Lan đang phải đối mặt với các bệnh lý xương khớp, theo thống kê năm 2021. Với 50% dân số trên 65 tuổi mắc bệnh, nhu cầu can thiệp y tế là khổng lồ. Bác sĩ Jaturong Bamrungchaowakasem, chuyên gia chỉnh hình trực tiếp điều trị, cho biết một ca phẫu thuật thay khớp gối tiêu chuẩn có chi phí phẫu thuật lên tới 100.000 baht, chưa kể 46.000 baht cho khớp nhân tạo có tuổi thọ 15 năm. Nếu không có sự can thiệp của chính phủ, gánh nặng tài chính này đủ sức đẩy một hộ gia đình trung lưu rơi xuống ngưỡng nghèo. Các nghiên cứu từ Ngân hàng Thế giới (WB) cũng chỉ ra rằng, nhờ UCS, tỷ lệ hộ gia đình Thái Lan bị nghèo hóa do chi phí y tế đã giảm mạnh từ 2,7% năm 2000 xuống còn dưới 0,5% trong thập kỷ gần đây.
Bà Nattaya Phusudsawang tại bệnh viện năm 2023. Ảnh: NHSO
Ra đời năm 2002, UCS trở thành trái tim của hệ thống y tế Thái Lan. Ban đầu, chương trình UCS được khởi động với phương thức đồng chi trả, với tên gọi “30 baht chữa mọi bệnh”, trong đó bệnh nhân chỉ trả 30 baht cho mỗi lần khám. Đầu những năm 2010, chính phủ đưa vào sử dụng thẻ căn cước công dân thay vì thẻ vàng khi người thụ hưởng UCS tiếp cận các dịch vụ y tế. Kể từ năm 2006, khoản phí trên được miễn trong nhiều trường hợp, khiến hầu hết dịch vụ y tế trở nên miễn phí hoặc được trợ cấp rất lớn cho công dân Thái Lan.
Mục đích cốt lõi của UCS là đảm bảo mọi người dân nước này đều được tiếp cận chăm sóc y tế thiết yếu mà không phải chịu gánh nặng tài chính, bao phủ một gói dịch vụ y tế toàn diện từ chăm sóc ngoại trú, nội trú, dịch vụ phòng ngừa như tiêm chủng, chăm sóc thai sản, cấp cứu, đến điều trị các bệnh mạn tính và phẫu thuật phức tạp như thay khớp gối.
Chương trình chủ yếu được tài trợ thông qua thuế chung của chính phủ, với một phần đáng kể ngân sách hàng năm được phân bổ để duy trì. Năm 2024, chính phủ Thái Lan phân bổ khoảng 223 tỷ baht (hơn 6 tỷ USD) cho quỹ này. Để kiểm soát dòng tiền, Văn phòng An ninh Y tế Quốc gia (NHSO) áp dụng cơ chế “khoán định suất”. Thay vì thanh toán theo từng dịch vụ riêng lẻ, các bệnh viện nhận một khoản ngân sách cố định, khoảng 3.472 baht mỗi người mỗi năm, để xoay xở toàn bộ chi phí điều trị cho dân cư trong khu vực quản lý.
Cơ chế vận hành của UCS được đảm bảo bằng hệ thống hoàn trả chi phí hiệu quả, do NHSO quản lý. Các bệnh viện cung cấp dịch vụ miễn phí hoặc chi phí thấp cho bệnh nhân UCS, sau đó gửi yêu cầu bồi hoàn điện tử đến NHSO và nhận lại chi phí trong vòng hai tuần.
Sau hơn hai thập kỷ hoạt động ổn định, năm 2024, hệ thống UCS bước vào một cuộc cách mạng mới, khi chuyển đổi từ triết lý “Điều trị mọi bệnh” sang “Điều trị mọi nơi”, theo tiến sĩ Jadej Thammatacharee, Tổng thư ký NHSO. Trước đây, bệnh nhân UCS bắt buộc phải khám và điều trị tại cơ sở y tế đã đăng ký (thường là bệnh viện ở quê nhà) và cần giấy chuyển viện phức tạp nếu muốn khám ở nơi khác.
Mục tiêu mới là cho phép người dân tiếp cận dịch vụ y tế chỉ bằng thẻ căn cước công dân tại bất kỳ cơ sở y tế nào trên toàn quốc. Sự phát triển của công nghệ số đã tạo cơ sở cho việc này, cho phép kết nối dữ liệu sức khỏe trên toàn quốc. Điều đó không chỉ giúp NHSO theo dõi và hoàn trả chi phí cho nhà cung cấp y tế ở bất cứ đâu, mà còn giúp đội ngũ y tế truy xuất hồ sơ bệnh án liên tục, giảm thiểu sự trùng lặp trong điều trị. Chương trình thí điểm tại 12 tỉnh được triển khai từ năm ngoái và đang mở rộng ra toàn quốc.
Tuy nhiên, nhu cầu khám chữa bệnh bùng nổ khiến các cơ sở y tế công lập rơi vào tình trạng quá tải mạn tính, với cảnh bệnh nhân xếp hàng từ sáng sớm và thời gian chờ phẫu thuật kéo dài nhiều tháng. Nghiêm trọng hơn, cơ chế khoán định suất trở thành con dao hai lưỡi đối với các bệnh viện tuyến cuối. Do chi phí điều trị thực tế cho các ca bệnh phức tạp thường xuyên vượt quá định mức được cấp, hàng trăm bệnh viện công đang phải đối mặt với thâm hụt ngân sách và nguy cơ nợ nần chồng chất.
Áp lực công việc khổng lồ cùng mức đãi ngộ khiêm tốn trong khu vực công cũng đang bào mòn nguồn nhân lực y tế. Tình trạng kiệt sức (burnout) khiến nhiều bác sĩ và y tá giỏi rời bỏ hệ thống công để chuyển sang các bệnh viện tư nhân có thu nhập cao hơn. Làn sóng “chảy máu chất xám” này để lại những khoảng trống nhân sự lớn, đặc biệt tại các vùng nông thôn, tạo ra sự chênh lệch đáng báo động về chất lượng điều trị giữa các khu vực địa lý.
Để cứu vãn hệ thống trước nguy cơ vỡ trận, các nhà hoạch định chính sách đang thực hiện những cuộc cải cách về quản trị. NHSO đang tận dụng vị thế độc quyền, đại diện cho gần 50 triệu người thụ hưởng, để đàm phán ép giá dược phẩm và vật tư y tế xuống mức thấp kỷ lục, giúp tiết kiệm hàng tỷ baht mỗi năm để tái đầu tư. Song song, chiến lược y tế dự phòng được đẩy mạnh thông qua mạng lưới tình nguyện viên thôn bản nhằm quản lý bệnh mãn tính ngay tại cộng đồng, ngăn chặn các biến chứng nặng buộc phải nhập viện tốn kém.
Công nghệ số cũng được huy động như một giải pháp giảm tải trọng yếu. Chính sách “Điều trị mọi nơi” kết hợp với hệ thống y tế từ xa cho phép người dân nhận thuốc các bệnh thông thường tại các nhà thuốc hoặc phòng khám tư nhân trong mạng lưới. Chiến thuật phân tán đám đông này không chỉ giảm áp lực cho các bệnh viện lớn mà còn tối ưu hóa nguồn lực, đảm bảo ngân sách được tập trung cho những ca bệnh nguy kịch thực sự cần can thiệp chuyên sâu.
Bình Minh (Theo NHSO, WHO, Bangkok Health Service)
