Sáng cuối tuần, vợ chồng ông Nguyễn Văn Hùng (sinh năm 1961) và các con tất bật công việc hơn cả ngày thường. Người tỉ mỉ làm mẻ chè lam, người kho nồi cá tương bần thơm nức, người lo dọn dẹp sân nhà sạch tinh tươm, cắm thêm bình hoa, pha ấm trà.
Nhà cổ của gia đình ông Hùng là một trong những điểm thu hút khách du lịch bậc nhất tại làng cổ Đường Lâm (Sơn Tây, Hà Nội). Dịp trước và sau tết Nguyên đán, thời tiết thuận lợi, lượng khách tìm tới thăm nhà, đặt cỗ, quay phim… càng đông hơn.
Ông Hùng như một “hướng dẫn viên”, tự hào giới thiệu với khách phương xa về ngôi nhà cổ xây dựng từ năm 1649 – “báu vật” được 12 đời con cháu gìn giữ.
Năm 2014, đây là 1 trong 2 nhà cổ, cùng cổng làng Mông Phụ, chùa Ón, nhà thờ Giang Văn Minh ở Đường Lâm được trao Giải thưởng về Bảo tồn di sản văn hóa năm 2013 của UNESCO khu vực Châu Á – Thái Bình Dương. Năm công trình này được đánh giá có giá trị lớn về kiến trúc, văn hóa lịch sử trong bối cảnh các công trình ở Đường Lâm đang xuống cấp.
Để vào nhà, du khách sẽ bước qua chiếc cổng đá ong tồn tại vài trăm năm vẫn vững chãi, được xây dựng theo lối xưa bằng đá ong, bã trấu, bùn. Khoảng sân rợp bóng cây, yên tĩnh và thanh bình.
“Bước vào sân nhà, tôi như trở lại tuổi thơ hơn nửa thế kỷ trước. Khung cảnh khác xa với nhịp sống hiện đại, bê tông hóa ở thành phố ngày nay”, bà Trịnh Thu Hằng (Hoàn Kiếm, Hà Nội), du khách tới tham quan, chia sẻ.
Ngôi nhà chính kết cấu theo kiểu 5 gian 2 dĩ. Ba gian giữa là nơi để thờ cúng tổ tiên, bên cạnh bài trí bộ trường kỷ dùng để tiếp khách. Hai gian bên cạnh dùng làm phòng ngủ.
“Thời xưa, ông cha truyền lại ngôi nhà cho con trưởng nhưng cũng không còn nhiều tài liệu nói về lịch sử của ngôi nhà. Sau này, các nhà nghiên cứu tới tìm hiểu, phát hiện trên tấm bảng bằng gỗ mà tổ tiên để lại có ghi mốc thời gian – năm 1649. Các nhà nghiên cứu cho rằng, ngôi nhà cũng được hoàn thành vào thời điểm này”, ông Hùng nói.
Cũng theo ông, người chủ đầu tiên của căn nhà có thể là một nhà nho, không phải nhà buôn giàu có trong vùng nhưng tài giỏi, được bà con nể trọng.
“Đây là ngôi nhà lớn, xây dựng kỳ công nên chắc chắn tốn kém”, ông nói.
Theo thời gian, một số hạng mục của ngôi nhà xuống cấp nhưng các thế hệ sống trong ngôi nhà không tháo dỡ, thay mới, mà thường dùng biện pháp chống đỡ tạm, giữ lại đúng nguyên trạng khung nhà.
Nhà sử dụng 2 vật liệu chính là gỗ (gỗ mít, gỗ xoan) và tường đá ong. Đá ong giúp ngôi nhà hè mát, đông ấm và chống ồn rất tốt.
Hệ thống cửa chính ngôi nhà được thiết kế để tháo ra, vào dễ dàng. Ông Hùng cho biết, các cụ thời xưa thiết kế như vậy để phòng khi nhà có việc lớn (cỗ tiệc hiếu, hỉ, giỗ, khao thọ…) thì có thể tháo cửa ra, đặt xuống đất thay chiếu và tạo cảm giác thông thoáng trong nhà.
Năm 2008, sau khi làng Đường Lâm được công nhận di tích cấp Quốc gia, ngôi nhà được tổ chức Jica (Nhật Bản) lần đầu bảo tồn trùng tu. Toàn bộ phần kết cấu của ngôi nhà vẫn giữ nguyên, những phần xuống cấp được phục chế bằng cách cấy thêm chất liệu kết dính vào cho vững chắc.
Ngôi nhà lợp ngói mũi hài, xếp nhiều lớp, bền vững theo thời gian. Cứ khoảng 15 năm, gia đình sẽ đảo ngói một lần để kiểm tra, thay thế những viên ngói nứt, vệ sinh sạch sẽ.
Bên trong căn nhà bài trí nhiều đồ cổ có giá trị về mặt văn hóa, niên đại như: bình sứ, bát sứ, mâm đồng 3 chân…
Ông Hùng kể, những năm qua, từng có người từ xa về hỏi mua ngôi nhà, trả tiền tỷ nhưng gia đình ông đều lắc đầu từ chối.
“Bảo tồn một ngôi nhà cổ không dễ dàng và cuộc sống trong nhà cổ cũng có nhiều bất tiện. Thế nhưng gia đình tôi xem đây là báu vật cha truyền con nối, không thể đong đếm bằng tiền bạc. Ngôi nhà còn thì con cháu tôi còn được tìm hiểu về lịch sử, cội nguồn”, ông nói.
“Hiện nay, vợ chồng tôi và các con cũng tận dụng chính ngôi nhà cổ này để làm du lịch. Không chỉ giới thiệu du khách về lịch sử, kiến trúc ngôi nhà, chúng tôi còn mời họ trải nghiệm các công đoạn làm chè lam, thưởng thức mâm cơm đặc sản Đường Lâm với thịt quay đòn, gà mía, cá kho tương, củ cải khô xào lòng mề…
Đây là cách khiến ngôi nhà càng trở nên giá trị và đặc biệt hơn”, ông Hùng chia sẻ.
