1. Cỏ mần trầu: Mát gan, lợi tiểu
Theo TS. Ngô Đức Phương (Viện trưởng Viện Khoa học thuốc nam), cỏ mần trầu (Eleusine indica) là cây mọc hoang rất phổ biến tại Việt Nam. Trong y học dân gian, đây là vị thuốc lành tính, dễ kiếm với nhiều công dụng vượt trội cho sức khỏe.
Tác dụng nổi bật của cỏ mần trầu là thanh nhiệt, giải độc và làm mát cơ thể, đặc biệt hiệu quả khi bị “nóng trong” hoặc trong những ngày nắng nóng.
Ngoài ra, loại cỏ này còn hỗ trợ tiêu hóa, giảm táo bón nhẹ, dịu rôm sảy, hạ sốt nhẹ và tăng cường lợi tiểu giúp đào thải độc tố qua đường tiết niệu hiệu quả.
2. Cỏ mực (Cỏ nhọ nồi): Vị thuốc cầm máu
Cây nhọ nồi (cỏ mực, hạn liên thảo – Eclipta prostrata) là loài cây mọc hoang phổ biến tại Việt Nam. Cây chứa tinh dầu, tanin, chất đắng, caroten và alcaloid ecliptin.
Y học cổ truyền ghi nhận nhọ nồi vị ngọt, chua, tính lương, quy kinh can thận, giúp bổ thận, thanh nhiệt, trị can thận âm hư và đi ngoài ra máu. Đáng chú ý, nhọ nồi tăng prothrombin, tăng trương lực và co thành tử cung để cầm máu hiệu quả; tuy nhiên, thử nghiệm cho thấy cây có thể gây sảy thai ở thỏ mang thai.
3. Cỏ sữa lá to: Giải độc, tiêu viêm
Cỏ sữa lá lớn (Euphorbia hirta) tiết nhựa trắng đục như sữa khi bẻ thân lá. Công dụng nổi tiếng nhất của cây là sắc nước uống trị tiêu chảy, kiết lỵ, rối loạn tiêu hóa nhẹ.
Trong y học dân gian, cây cỏ sữa lá lớn được dùng chữa viêm da, mụn nhọt, đắp tổn thương nhẹ và lợi sữa cho phụ nữ sau sinh.
Tại một số quốc gia châu Á, châu Phi, cây hỗ trợ trị ho, hen suyễn. Nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận cỏ sữa có hoạt tính kháng khuẩn, chống viêm, chống oxy hóa, giảm co thắt tiêu hóa và làm giãn cơ trơn phế quản.
4. Cỏ lạc tiên: Cải thiện giấc ngủ
Cỏ lạc tiên (lạc tiên tây) là thảo dược an thần an toàn từ châu Mỹ, dùng phần thân, lá, hoa. Nhờ chứa flavonoid, alkaloid, glycoside và phenolic, dược liệu này giúp giảm lo âu, cải thiện giấc ngủ và giảm triệu chứng cai thuốc ức chế thần kinh (morphine, benzodiazepin).
Ngoài ra, hợp chất phenolic mang lại tác dụng chống oxy hóa, kháng viêm; quả giàu vitamin, ít calo (41-53 kcal/100g). Cỏ lạc tiên được dùng dạng trà (1-8g/ngày), bột (0,5-8g/ngày), chiết xuất lỏng (0,5-16mL/ngày) hoặc viên uống giúp nâng cao sức khỏe toàn diện.
5. Cây cỏ may: Trị tiểu buốt, tiểu rắt
Cỏ may (Chrysopogon aciculatus) là cây mọc hoang phổ biến ở Việt Nam. Đông y ghi nhận cỏ may có vị ngọt nhạt, tính mát, giúp thanh nhiệt, lợi tiểu, tiêu viêm. Toàn cây được dùng làm vị thuốc trị bệnh do nhiệt và hệ bài tiết như tiểu buốt, tiểu rắt, viêm hoặc sỏi tiết niệu nhẹ.
Tại các vùng Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, từ lâu đời nay đã truyền tai nhau bài thuốc dùng cỏ may chữa bệnh vàng da, vàng mắt hoặc các chứng bệnh về gan.
Y học hiện đại cho thấy cỏ may giàu flavonoid, saponin, polyphenol giúp chống oxy hóa, kháng viêm và bảo vệ mô thận.
6. Cây rau má lá rau muống: Thanh nhiệt, giải độc
Cây rau má lá rau muống (Emilia sonchifolia, họ Cúc), còn gọi là nhất điểm hồng, rau chua lè, hồng bối diệp… là loại cỏ mọc hoang phổ biến ở khu vực đất ẩm.
Y học cổ truyền ghi nhận lá và đọt non có vị đắng, tính mát, giúp thanh nhiệt, giải độc, trị mụn nhọt, viêm họng, ho kéo dài, sốt nóng hay tiểu buốt. Lá tươi còn dùng giã đắp sưng đau nhẹ.
Nghiên cứu y học hiện đại cho thấy cây chứa flavonoid, phytosterol, alcaloid và nhiều hợp chất chống oxy hóa.
7. Rau má mỡ: Thanh nhiệt, kháng viêm
Rau má mỡ (Hydrocotyle sibthorpioides) thường mọc hoang ở nơi ẩm ướt và bị nhầm là cỏ dại. Là loài cây lành tính này vừa là rau ăn vừa là vị thuốc nam. Dân gian thường giã lấy nước uống trị nóng trong, rôm sảy, tiểu ít.
Y học cổ truyền ghi nhận rau má mỡ tính mát, giúp thanh nhiệt, lợi tiểu, trị viêm nhẹ ngoài da. Thử nghiệm tiền lâm sàng ghi nhận hoạt tính chống viêm, chống oxy hóa, bảo vệ tế bào thần kinh, hỗ trợ miễn dịch, gan và chuyển hóa. Tuy nhiên, việc sử dụng vẫn cần tuân thủ nguyên tắc an toàn.
8. Cỏ ngọt: Ổn định đường huyết
Cỏ ngọt (Stevia rebaudiana) sở hữu vị ngọt tự nhiên gấp 200-300 lần đường mía nhờ các hợp chất glycoside (chủ yếu là steviosid và rebaudiosid A–F) cùng dulcosid A, steviolbiosid.
Do cỏ ngọt gần như không cung cấp calo và không làm tăng đường huyết nên là lựa chọn thay thế đường lý tưởng cho người bị bệnh tiểu đường (đặc biệt là type 2), béo phì, tăng huyết áp hay cần giảm lượng đường.
Ngoài ra, lá cây còn chứa flavonoid, triterpenoid và polyphenol giúp chống oxy hóa, bảo vệ tế bào khỏi tổn thương.
