Tết giản lược ở đô thị
Như mọi năm, tầm 20 tháng Chạp Âm lịch, gia đình anh Nguyễn Minh Nam, một doanh nhân gốc Hà Nội, đón bà nội từ ngoài Bắc vào căn hộ ở Phú Mỹ Hưng, phường Tân Phong, TP Hồ Chí Minh để cùng đón Tết. Căn nhà gọn gàng, đủ đầy, nhưng không khí chuẩn bị Tết đã khác xưa. Vợ anh mua bánh chưng gói sẵn ở siêu thị. Mâm cỗ cúng tổ tiên được đặt dịch vụ mang về, bày biện nhanh gọn rồi dâng lên bàn thờ. Giao thừa đến, con cháu mải xem điện thoại, ít ai hiểu trọn ý nghĩa của thời khắc thiêng liêng ấy. Mùng 2 Tết, cả nhà lên Đà Lạt du xuân, mùng Bốn về lại TP Hồ Chí Minh là kết thúc những ngày Tết.
Câu chuyện của gia đình anh Nam không cá biệt. Xu hướng này phản chiếu một thực tế đang diễn ra ở nhiều đô thị lớn: Tết được giản lược, nghi lễ thu hẹp, thời gian sum họp đoàn viên rút ngắn. Tết dần trở thành kỳ nghỉ, dịp tiêu dùng và du lịch hơn là một nét văn hóa cổ truyền ngàn xưa của người Việt. Theo GS TS Ngô Đức Thịnh, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa Việt Nam, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn tín ngưỡng Việt Nam (Hội Di sản Việt Nam), Tết không chỉ là bắt đầu một năm mới mà còn là nét sinh hoạt văn hóa thiêng liêng, độc đáo. Các nghi lễ như lễ ông Táo, dựng cây nêu, cúng giao thừa không chỉ là hình thức mà là biểu hiện của đời sống tâm linh và tinh thần dân tộc. Khi những nghi lễ ấy vắng bóng trong không gian gia đình, điều mất đi không chỉ là phong tục mà còn là sự kết nối với ký ức văn hóa.
Mâm cỗ cúng tổ tiên được nhiều gia đình đặt dịch vụ mang về, bày biện nhanh gọn rồi dâng lên bàn thờ.
Tiến sĩ Đỗ Thị Hương Thảo, Đại học Quốc gia Hà Nội, cũng chỉ ra rằng nhiều phong tục Tết xưa như gói bánh chưng, tắm lá mùi, đốt pháo giao thừa không còn phổ biến trong đời sống hiện đại. Việc người dân đô thị đặt mua bánh chưng sẵn thay vì tự gói là dấu hiệu phong tục đang thay đổi. Nhận định ấy không nhằm phê phán lựa chọn tiện lợi, mà đặt ra câu hỏi về sự đứt gãy trong trải nghiệm văn hóa. Khi bánh chưng chỉ còn là sản phẩm tiêu dùng, chứ không phải quá trình quây quần gói bánh, canh lửa, kể chuyện, thì một phần ký ức Tết xưa cũng phai nhạt dần.
Tuy vậy, TS Đỗ Thị Hương Thảo cũng khẳng định gia đình vẫn duy trì nhiều giá trị quan trọng như sum họp, cúng tổ tiên và truyền dạy những phần còn giữ được. Điều đó cho thấy Tết không biến mất, mà đang thay đổi cho phù hợp với cuộc sống hiện đại. Vấn đề nằm ở mức độ và chiều sâu của sự chuyển hóa ấy.
Khi bánh chưng chỉ còn là sản phẩm tiêu dùng, chứ không phải quá trình quây quần gói bánh, canh lửa, kể chuyện, thì một phần ký ức Tết xưa cũng phai nhạt dần.
Sự thay đổi của Tết không thể tách rời bối cảnh đô thị hóa và kinh tế thị trường. Nhịp sống công nghiệp khiến những ngày nghỉ Tết trở nên tất bật, vội vã hơn không phải ở sự bận rộn chuẩn bị Tết, mà là thời gian tranh thủ nghỉ ngơi sau 1 năm tất bật lo toan. Gia đình đơn lẻ, thay thế gia đình nhiều thế hệ. Không gian làng quê với đình, chùa, chợ Tết không còn là trung tâm sinh hoạt cộng đồng của đa số người trẻ. Trong điều kiện đó, việc giản lược nghi lễ là xu hướng khó tránh.
Nhưng nếu Tết chỉ còn là vài ngày nghỉ và một chuyến du lịch, thì những lớp nghĩa văn hóa tích tụ qua hàng nghìn năm sẽ bị thu hẹp đến mức tối giản. Khi trẻ em không hiểu vì sao phải cúng giao thừa, vì sao phải thắp hương cho tổ tiên, thì sự tiếp nối truyền thống trở nên mong manh.
Giữ hồn Tết hôm nay
Giữ gìn phong tục Tết cổ truyền không đồng nghĩa với việc phục dựng nguyên vẹn mọi hình thức xưa cũ. Văn hóa không bất biến với thời gian mà bằng khả năng thích ứng. Điều cần giữ không phải là toàn bộ bề mặt của nghi lễ, mà là giá trị văn hóa của ngày Tết cổ truyền.
Nét văn hóa Tết nằm ở tính gia đình, sự tri ân tổ tiên và niềm tin vào khởi đầu mới. Nếu gia đình anh Nam không thể tự gói bánh chưng vì điều kiện thời gian, họ vẫn có thể dành một buổi tối kể cho con cháu nghe về ý nghĩa của chiếc bánh vuông tượng trưng cho đất. Nếu mâm cỗ được đặt sẵn, người lớn vẫn có thể giải thích vì sao phải có hương, có hoa, có lời khấn. Khi ý nghĩa được truyền đạt, nghi lễ dù giản lược vẫn còn chiều sâu.
Nét văn hóa Tết nằm ở tính gia đình, sự tri ân tổ tiên và niềm tin vào khởi đầu mới.
Phát biểu của GS, TS Ngô Đức Thịnh cho thấy Tết là “nét sinh hoạt văn hóa thiêng liêng, độc đáo”. Tính thiêng không tự nhiên tồn tại; nó được duy trì qua thực hành. Gia đình giá giá trị cốt lõi, là nơi đầu tiên và quan trọng nhất để quá trình thực hành ấy diễn ra. Khi cha mẹ chủ động giải thích, hướng dẫn và cùng con tham gia chuẩn bị Tết, truyền thống sẽ không bị đứt gãy
Ở bình diện rộng hơn, giáo dục và truyền thông có vai trò quan trọng. Những chương trình tái hiện nghi lễ truyền thống, những bài học về nguồn gốc phong tục trong nhà trường giúp thế hệ trẻ hiểu rằng Tết không chỉ là ngày nghỉ, mà là một nét văn hóa quý giá được trao truyền nhiều năm qua của dân tộc. Sự hiểu biết tạo ra ý thức, và ý thức dẫn đến hành động gìn giữ “những biểu tượng” của ngày Tết.
Giữ Tết vì thế không phải là cố lưu giữ lại những nghi lễ, ký ức xưa, mà là đặt truyền thống vào trong đời sống mới với vị trí là giá trị nền tảng của đời sống văn hóa người Việt. Gia đình anh Nam có thể du xuân Đà Lạt, nhưng trước đó vẫn dành thời khắc giao thừa cho nghi lễ gia tiên một cách trang nghiêm. Những điều chỉnh nhỏ, nếu được thực hiện có ý thức, sẽ góp phần duy trì hồn cốt Tết.
Giữ Tết vì thế không phải là cố lưu giữ lại những nghi lễ, ký ức xưa, mà là đặt truyền thống vào trong đời sống mới với vị trí là giá trị nền tảng của đời sống văn hóa người Việt.
Tết cổ truyền của người Việt đang thay đổi, đó là thực tế. Nhưng thay đổi không đồng nghĩa với mai một nếu con người chủ động giữ gìn. Khi mỗi gia đình coi việc truyền dạy phong tục là trách nhiệm, khi trẻ em hiểu và trân trọng ý nghĩa của giao thừa, của bàn thờ tổ tiên, thì nếp quê sẽ không mất đi mà sẽ tái sinh trong hình thức mới.
Giữ Tết không chỉ để hoài niệm quá khứ, mà để bảo đảm tương lai văn hóa. Bởi Tết là sinh hoạt văn hóa thiêng liêng và mang giá trị bền vững. Câu hỏi đặt ra không phải Tết có thay đổi hay không, mà là chúng ta có đủ ý thức để giữ lại linh hồn của Tết trong dòng chảy hiện đại hay không?
