Hoa ban là loài hoa đặc trưng của núi rừng Tây Bắc, thường nở rộ vào khoảng cuối tháng 2, đầu tháng 3 âm lịch.
Vào thời điểm này, bà con dân tộc Thái ở Sơn La, Điện Biên… lại tranh thủ vào rừng, hái đầy giỏ hoa ban, đem về mang ra chợ bán như một thứ rau sạch hay chế biến món ăn trong nhà, làm phong phú cho bữa ăn hàng ngày của gia đình.
Chị Lò Mai (phường Điện Biên Phủ, tỉnh Điện Biên) cho biết, hoa ban không chỉ đẹp mà còn được sử dụng làm thức ăn, trong đó phổ biến hơn là hoa ban đỏ (hoặc tím).
Hoa ban có thể tận dụng làm nguyên liệu cho món xào, nấu canh hay đồ với xôi… nhưng lạ miệng và được yêu thích hơn cả là món nộm hoa ban.
Món này ăn thanh mát, thích hợp làm món ngon giải nhiệt, giải ngán sau những bữa tiệc tùng dịp đầu năm.
Theo chị Mai, để làm nộm, bà con dân tộc Thái thường kết hợp hoa ban với măng đắng, rau thơm và các gia vị kèm theo như tỏi, ớt, riềng, mắc khén…
Đây đều là những nguyên liệu quen thuộc, gắn bó với đời sống của người dân địa phương và góp phần làm nổi bật nét văn hóa ẩm thực vùng cao đặc sắc.
“Tuy món nộm hoa ban được chế biến từ các nguyên liệu dân dã nhưng quá trình làm đòi hỏi sự tỉ mỉ, kỳ công”, chị cho hay.
Người phụ nữ này nói thêm, hoa ban sau khi hái về đem nhặt bỏ cuống, giữ lại cánh và nhụy, sau đó trụng qua nước sôi rồi để ráo.
Măng đắng cũng làm sạch, thái lát mỏng rồi luộc qua để khử bớt mùi hăng. Tùy từng nơi, người ta cũng dùng măng tươi có vị ngọt để làm nộm nhưng măng đắng được đánh giá ngon và có vị đặc trưng hơn.
Tiếp đến là công đoạn trộn đều các nguyên liệu đã chuẩn bị, thêm riềng xay (hoặc giã nhỏ), rau thơm (rau húng, rau răng cưa, rau mùi…), muối, tỏi, ớt, hạt mắc khén… rồi chờ khoảng 15 phút cho hỗn hợp ngấm vị là có thể thưởng thức.
“Khác với các món nộm chua ngọt của người miền xuôi, người Thái ở Tây Bắc khi làm món nộm hoa ban thường chỉ cho thêm chút muối để tạo vị mặn vừa phải và giữ được mùi vị nguyên bản của các loại nguyên liệu khác trong món ăn”, chị Mai chia sẻ.
Từng thưởng thức nộm hoa ban ở Tây Bắc, chị Thanh Nga (Hà Nội) thừa nhận ban đầu thấy lạ và chưa quen với món này. Nhưng sau vài lần thử, chị hoàn toàn bị chinh phục bởi hương vị của món đặc sản vùng cao.
“Món nộm hoa ban có sự hòa quyện của nhiều vị chua, cay, mặn, đắng, ngọt, bùi, ăn vào kích thích vị giác.
Món ăn cũng dậy mùi thơm của mắc khén và riềng, thêm chút bùi ngậy của hoa ban, giòn ngon của măng cùng vị ngọt béo của cá suối, khác hẳn những món nộm/gỏi tôi từng thưởng thức”, chị Nga nêu cảm nhận.
Vì ấn tượng với món nộm hoa ban mà vài năm nay, sau Tết, đến mùa hoa nở, chị Nga lại rủ gia đình, bạn bè lên Tây Bắc ngắm hoa, kết hợp thưởng thức các món ăn hấp dẫn từ loài hoa bản địa này.
“Quãng đường di chuyển khá xa, cỡ vài trăm cây số nhưng mình thấy xứng đáng vì được trải nghiệm món ngon mà mỗi năm chỉ có một lần và phải lên đây ăn mới thấy chuẩn vị”, chị nói.
