Mã đề có tên khoa học Plantago major (ở Việt Nam còn gặp Plantago asiatica), là loài cây mọc hoang dễ tìm, thường xuất hiện ở ven đường, bãi đất trống hoặc vườn nhà. Từ lâu, trong dân gian, mã đề không chỉ là thực phẩm mà còn được sử dụng như một vị thuốc hỗ trợ các chứng bệnh liên quan đến “nhiệt” và hệ tiết niệu.
Theo Tiến sĩ Ngô Đức Phương, Viện trưởng Viện Khoa học thuốc nam, trong y học cổ truyền, mã đề có vị ngọt, tính mát, có tác dụng thanh nhiệt, lợi tiểu, thông lâm. Nhờ đó, dược liệu này thường được sử dụng để hỗ trợ các triệu chứng như tiểu buốt, tiểu rắt, viêm đường tiết niệu, đồng thời giúp tăng đào thải nước tiểu trong trường hợp sỏi tiết niệu nhẹ.
Trong đời sống hằng ngày, mã đề khá dễ sử dụng. Lá non có thể nấu canh, ăn như một loại rau giải nhiệt. Ngoài ra, toàn cây hoặc hạt sau khi phơi khô có thể dùng để nấu nước uống, đặc biệt khi cơ thể có biểu hiện nóng trong.
Không chỉ phổ biến trong y học cổ truyền, mã đề còn xuất hiện trong kinh nghiệm dân gian của nhiều dân tộc. Người Thái ở Sơn La, chẳng hạn, thường giã cây mã đề phối hợp với một số loại thảo dược khác để đắp lên vùng gân bị tổn thương. Theo quan niệm của họ, trong cây mã đề có những sợi dai, chắc như gân, nên có thể hỗ trợ quá trình phục hồi.
“Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, mã đề chứa nhiều hoạt chất đáng chú ý như iridoid glycosid (aucubin), flavonoid, polysaccharid và chất nhầy (mucilage). Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy, những thành phần này có thể giúp tăng bài niệu (lợi tiểu), chống viêm, chống oxy hóa, đồng thời bảo vệ niêm mạc đường tiết niệu và làm dịu kích thích”, Tiến sĩ Phương nói.
Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh, phần lớn bằng chứng hiện nay vẫn dừng ở mức nghiên cứu thực nghiệm, chưa có nhiều thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn. Vì vậy, mã đề nên được xem là biện pháp hỗ trợ, không thể thay thế hoàn toàn các phương pháp điều trị y khoa.
Về cách sử dụng, mã đề thường được sắc nước uống từ cây tươi hoặc khô, dùng riêng hoặc kết hợp với các dược liệu quen thuộc khác như râu ngô, cối xay để tăng hiệu quả lợi tiểu. Ngoài ra, việc bổ sung mã đề như một loại rau trong bữa ăn cũng là cách đơn giản để tận dụng lợi ích của cây.
Dù lành tính, Tiến sĩ Phương lưu ý, việc sử dụng mã đề vẫn cần thận trọng. Người có huyết áp thấp hoặc cơ địa lạnh nên dùng với lượng vừa phải để tránh gây mệt mỏi. Trong các trường hợp sỏi tiết niệu kích thước lớn hoặc nhiễm trùng nặng, người bệnh không nên tự ý dùng mã đề thay thế điều trị mà cần đến cơ sở y tế để được thăm khám.
Đặc biệt, phụ nữ mang thai khi muốn sử dụng các bài thuốc từ mã đề cần tham khảo ý kiến chuyên môn để đảm bảo an toàn.
Là cây mọc hoang quen thuộc ở nhiều vùng nông thôn Việt Nam, cối xay từ lâu được sử dụng trong y học dân gian với công dụng thanh nhiệt, lợi tiểu, hỗ trợ điều trị sỏi thận nhỏ.
Không chỉ là gia vị tạo hương thơm đặc trưng cho món ăn, lá dổi đất còn được dân gian ví như “lá kim cương” nhờ khả năng hỗ trợ tiêu hóa, giảm đau dạ dày và nhiều lợi ích sức khỏe đáng chú ý.
Cây phay có tên khoa học Duabanga grandiflora, là cây gỗ mọc tự nhiên ở bìa rừng, ven suối Việt Nam được người dân nhiều nơi dùng chữa tiểu buốt, tiểu rắt.
