Cây cách (hay còn gọi là vọng cách) là loại cây mọc dại phổ biến ở miền Tây Việt Nam, thường xuất hiện ở những khu vực rậm rạp, ven đường, bờ bụi hoặc ven bờ ao, bờ mương hay trên các liếp vườn…
Cây cách rất dễ sinh trưởng nên người dân ở nhiều địa phương còn trồng trong vườn nhà bằng hình thức giâm cành để thu hái lá non làm rau ăn hoặc làm thuốc.
“Nếu muốn sử dụng thường xuyên, người miền Tây thường trồng cây cách tại nhà để có thể lấy lá và ngọn non quanh năm.
Cây dễ sống và nhanh phát triển, bà con chỉ cần chặt một đoạn cành hoặc thân già dài chừng 30cm rồi cắm trực tiếp xuống đất”, Nguyễn Nguyên Gia Bảo (sống ở TP Đồng Nai) cho biết.
Cô gái trẻ chia sẻ, lá cách được xem là loại rau lành, sạch vì khai thác từ tự nhiên, thường góp mặt trong bữa cơm hàng ngày của người dân miền Tây.
Vì vậy, mỗi dịp về thăm quê ở xã Tân Phú, tỉnh Vĩnh Long (xã Tiên Long, huyện Châu Thành, tỉnh Bến Tre cũ), Bảo lại háo hức ra vườn thu hoạch lá cách, đem về chế biến loạt món ăn dân dã nhưng không kém phần hấp dẫn.
“Lá cách có mùi thơm dễ chịu nên bà con nơi đây thường sử dụng dưới dạng ăn sống, gói chung với bánh khọt, bánh xèo như các loại rau thơm thông thường”, Bảo kể.
Lá cách có thể ăn sống và chế biến thành nhiều món đặc sản miền Tây. Thân và cành cũng được tận dụng trong một số bài thuốc dân gian
Theo kinh nghiệm của cô gái quê Vĩnh Long, để món ăn đạt chất lượng nên chọn phần ngọn và lá cách non. Những bộ phận này có độ mềm, thơm, làm tăng hương vị hấp dẫn.
Lá sau khi hái chỉ cần rửa sạch, để ráo là có thể chế biến món ăn. Ngoài ăn sống, tùy sở thích từng nhà và văn hóa từng vùng mà địa phương còn đem lá cách xào với các loại thịt như thịt rắn, thịt ếch hoặc lươn.
Lá sẽ được thái nhỏ thành sợi rồi cho vào nồi xào hay um khi các loại thịt đã gần chín, sau đó xào tiếp đến khi rau mềm.
“Ở Bến Tre cũ – nơi mình sinh sống thuở bé, người dân thường kết hợp nấu lá cách với các món ăn chế biến cùng nước cốt dừa như ếch kho, lươn kho hoặc gà kho.
Khi món ăn gần chín, người ta mới cho lá cách cắt nhuyễn vào sau cùng rồi đảo nhẹ để lá vừa chín tới, dậy mùi thơm và giữ được vị ngon đặc trưng.
Bên cạnh đó, loại lá này còn được dùng để nấu canh gà, canh bò hoặc thay cho lá lốt để làm món bò nướng lá cách, cũng rất thơm ngon”, Bảo cho hay.
Cô chia sẻ thêm, ở miền Tây, mùa nấm mối rơi vào khoảng tháng 5 âm lịch. Đây cũng là thời điểm mà người địa phương mong đợi để được chế biến món nấm mối cuộn lá cách nướng đặc trưng.
Món ăn này có mùi thơm và vị đắng nhẹ của lá cách, hòa quyện với vị ngọt dịu tự nhiên của nấm mối.
“Khi ăn sống, lá cách có vị đắng nhẹ, mùi thơm đặc trưng nên một số người thưởng thức lần đầu sẽ cảm thấy hơi hăng. Tuy nhiên, nếu đem nấu chín, loại lá này lại có vị ngọt thanh và giúp khử mùi tanh của thực phẩm rất hiệu quả”, Bảo nêu cảm nhận.
Theo trải nghiệm của cô gái trẻ, điều thú vị là lá cách khó có thể mang đi xa nên thường được chế biến ngay sau khi thu hái.
Cô cho biết nhiều lần hái lá cách tươi mang lên thành phố, dù vận chuyển trong thời gian ngắn và bảo quản cẩn thận nhưng lá vẫn bị héo, xỉn màu, khi chế biến không còn ngon.
Thậm chí, gia đình cô thử nghiệm trồng cây cách ở nơi khác nhưng cây không xanh tốt và lá cũng không có mùi thơm đặc trưng như lá cách mọc dại dưới quê.
Không chỉ là nguồn thực phẩm lành, sạch, có thể sử dụng quanh năm và chế biến được nhiều món ngon, lá cách còn được người miền Tây xem như “liều thuốc quý” từ thiên nhiên.
“Ngoài sử dụng như một loại rau sạch trong bữa ăn, lá cách còn được ông bà ngày xưa sử dụng như một vị thuốc dân gian. Loại lá này được cho là có tác dụng mát gan, lợi tiểu.
Bên cạnh đó, cành của cây cách sau khi rửa sạch còn có thể nấu nước tắm cho trẻ nhỏ để hỗ trợ giảm các bệnh ngứa và dị ứng ngoài da hoặc kết hợp với nhiều loại lá trong vườn để nấu nước xông giúp giải cảm…”, Bảo tiết lộ.
Ảnh, video: Nguyễn Nguyên Gia Bảo
