1. Cây chó đẻ răng cưa: Khắc tinh của bệnh gan
Cây chó đẻ răng cưa (diệp hạ châu, trân châu thảo…) mọc hoang ở vùng nhiệt đới và được trồng làm dược liệu (chỉ loại thân đỏ mới chữa được bệnh). Theo y học cổ truyền, cây tính mát, vị đắng hơi ngọt, giúp thanh can nhiệt, lợi tiểu, giải độc, sát trùng; chuyên trị mụn nhọt, bệnh gan, sốt, đau mắt.
Nghiên cứu của Viện Vi trùng Việt Nam ghi nhận cây có tác dụng kháng sinh với tụ cầu trùng, coli, typhi, sonnei… Hoạt chất phyllantin, triacontanal, hypophyllantin của cây chó đẻ răng cưa hỗ trợ điều trị viêm gan, gan nhiễm mỡ.
2. Cây ngũ sắc (cỏ hôi): Cứu tinh cho người bị xoang
Cây ngũ sắc (cỏ hôi) mọc hoang ven đường, bờ ruộng, thu hái toàn cây (bỏ rễ), dùng tươi hoặc phơi khô.
Y học cổ truyền ghi nhận cỏ ngũ sắc tính mát, vị hơi cay, đắng nhẹ, quy kinh phế và tâm bào; giúp giải nhiệt, tiêu độc, giảm sưng, cầm máu, tán sỏi. Cây dùng trị viêm xoang, viêm mũi dị ứng, viêm họng, mụn nhọt, đau khớp, sỏi tiết niệu.
Nghiên cứu hiện đại cho thấy cây chứa flavonoid (quercetin, kaempferol), coumarin, saponin, tinh dầu… giúp kháng viêm, chống oxy hóa, kháng khuẩn và hỗ trợ giảm đường huyết. Cách dùng gồm sắc uống, đắp ngoài, xông mũi hay giã lấy nước.
3. Cây chay: Thảo dược đa năng từ dân gian
Cây chay mọc tự nhiên hoặc được trồng ở vùng núi trung du, từ quả, lá, vỏ đến rễ đều được dùng làm thuốc. Theo Đông y, quả chay vị chua, tính bình, giúp thu liễm, cầm máu, thanh nhiệt, khai vị, hỗ trợ tiêu hóa; chủ trị ho ra máu, viêm họng, kén ăn, dạ dày thiếu toan. Quả chín chứa nhiều vitamin C, axit amin và benzaldehyde – chất có khả năng ngăn ngừa ung thư hạch, ung thư vú.
Lá chay vị chát, giúp ích can thận, thông kinh hoạt lạc, chắc răng. Đáng chú ý, nghiên cứu ghi nhận lá chay là dược liệu đầu tiên trên thế giới có tác dụng ức chế miễn dịch chọn lọc rất mạnh, không độc tính, hứa hẹn ứng dụng trị bệnh cường miễn dịch.
4. Cây bò khai: Kho tàng dinh dưỡng
Bò khai là loại rau rừng dạng dây leo đặc sản vùng núi phía Bắc, nay được nhân giống phục vụ du khách. Cây có thân nhỏ dài 5-6m, tua cuốn và lá xanh hình tim.
Do cây có mùi khai nồng đặc trưng, trước khi chế biến người dân thường vò rau với muối và rửa nhiều lần. Phần thân và lá tươi hoặc phơi khô sắc nước uống mang tính mát, giúp thanh nhiệt, giải độc và cải thiện nóng trong.
Theo kinh nghiệm dân gian, rau bò khai còn hỗ trợ điều trị tiểu khó, viêm đường tiết niệu, sỏi thận, mất ngủ, tiểu đêm và giúp cải thiện chức năng gan.
5. Rau xương cá: Lợi tiểu, chống viêm
Rau xương cá (Myosoton aquaticum) mọc ven ruộng ẩm thấp, thân phân nhánh giống xương cá. Phần ngọn và lá non của cây được dùng làm rau sạch luộc, xào, nấu canh tôm/thịt.
Theo Đông y, rau vị ngọt, tính mát, giúp thanh nhiệt, lợi tiểu, giảm viêm, trị nóng trong, tiểu buốt, tiểu rắt hay viêm tiết niệu nhẹ.
Nghiên cứu hiện đại cho thấy rau xương cá chứa flavonoid, saponin, acid phenolic và chất chống oxy hóa. Chiết xuất thực nghiệm ghi nhận hoạt tính chống viêm, lợi tiểu, chống oxy hóa, phù hợp với kinh nghiệm dân gian.
