Con lịch (có nơi gọi là lạch đồng) là sản vật đặc trưng của vùng sông nước Việt Nam.
Chúng được tìm thấy ở nhiều địa phương trên cả nước nhưng phổ biến hơn cả là vùng sông nước miền Tây và ven biển miền Trung (nhất là khu vực các tỉnh Quảng Ngãi, Bình Định cũ).
Thoạt nhìn, con lịch khá giống lươn nhưng nhỏ hơn, da mỏng và nhiều nhớt. Thân chúng tròn cỡ chiếc đũa, nhẵn bóng, phần đuôi dẹp, mắt và mũi hơi nhô ra.
Theo người dân địa phương, lịch có nhiều loại. Phổ biến nhất là lịch cát với màu da giống màu cát; lịch huyết (hay còn gọi là lịch đỏ) có da màu đỏ nâu hoặc hồng nhạt và lịch củ – loại có kích thước lớn nhất, thân nhỉnh hơn ngón tay cái người lớn.
Trong đó, lịch huyết được đánh giá là chất lượng thơm ngon hơn, thịt chắc và béo.
Anh Thành Nam – người có nhiều năm kinh nghiệm săn bắt lịch ở Quảng Ngãi, cho biết tùy từng loại lịch mà môi trường sống và mùa khai thác cũng khác nhau. Có loại sống ở vùng nước lợ, cũng có loại sống ở vùng nước ngọt.
Thông thường, con lịch có quanh năm nhưng ngon và nhiều nhất là vào mùa mưa lụt, khoảng từ tháng 8 đến tháng 10 âm lịch hằng năm, khi nước tràn về khắp các sông suối, đầm phá.
Một số loại lịch lại xuất hiện vào mùa nước cạn (tháng 4-6 âm lịch).
“Con lịch chỉ ngon vào thời điểm đầu mùa. Lúc này, chúng có xương mềm, thịt nhiều và béo. Còn qua giai đoạn chính vụ thì lịch xương cứng, ít thịt, ăn không ngon”, anh cho hay.
Theo anh Nam, con lịch thường sống đơn lẻ trong các hang nhỏ có miệng chỉ cỡ đầu đũa. Để bắt chúng, người dân địa phương sử dụng loại cào hình cổ cò, cào sâu khoảng 20cm xuống lớp bùn hoặc cát. Khi đó, con lịch sẽ mắc vào phần khe hẹp của chiếc cào.
Sau khi cào trúng, người bắt phải nhanh tay xoay mũi cào hướng lên trên rồi mới nhấc khỏi mặt nước để tránh con lịch trơn tuột, rơi ra ngoài.
Thông thường, bà con phải chờ lúc thủy triều rút mới đi bắt lịch. Đôi khi, tùy từng nơi, người ta cũng canh thời điểm trời tối, lịch trồi lên khỏi bùn, cát đi tìm thức ăn thì bắt.
“Có thể bắt lịch bằng một số phương pháp truyền thống như dùng tay không hoặc xiên, câu… Tuy nhiên, cách nào có thể giữ cho con lịch được nguyên vẹn thì người ta ưu tiên sử dụng hơn để đảm bảo tươi sống, bán mới được giá”, anh Nam tiết lộ thêm.
Tùy từng loại và thời điểm, con lịch được bán với giá khoảng 180.000 – 220.000 đồng/kg.
Ở Việt Nam, con lịch có thể chế biến thành nhiều món ngon như: nướng, nấu cháo, làm gỏi, xào lăn, om củ chuối, nấu canh chua…
Việc sơ chế loài này cũng không quá khó vì chúng không tiết ra nhiều chất nhớt như lươn.
Lịch mua về, bỏ vào thau nước muối cho chúng quẫy mạnh để nhả bớt chất nhớt. Sau đó, người ta rửa sạch, để ráo, rồi cắt thành từng khúc 4-5cm tùy theo món ăn, nêm nếm và chế biến theo khẩu vị, sở thích.
“Lịch nướng muối ớt là món dễ làm, ăn ngon lại hấp dẫn. Bạn có thể để nguyên con, sơ chế sạch rồi tẩm ướp và nướng ngay. Lịch không cắt khúc nên huyết bên trong còn nguyên, tạo nên độ ngon ngọt cho món ăn”, anh Nam chia sẻ kinh nghiệm.
Chị Vũ Nga (Hà Nội) từng có dịp thưởng thức một số món ngon được chế biến từ con lịch trong chuyến du lịch Quảng Ngãi vào mùa hè. Trong đó, chị ấn tượng với món lịch om củ chuối và lịch xào măng tre.
“Theo đánh giá và khẩu vị riêng, tôi thấy con lịch ăn ngon hơn lươn, nhệch. Nếu thưởng thức lịch đúng mùa, bạn còn cảm nhận được phần xương mềm, thịt chắc, nhai kĩ sẽ thấy chút vị ngọt đọng lại, khá lạ miệng”, chị bày tỏ.
