Sầu đâu là một loại cây rừng mọc dại thường xuất hiện ở một số tỉnh miền Tây, phổ biến hơn cả là ở các vùng như Tri Tôn, Châu Đốc, Tịnh Biên (tỉnh An Giang).
Lá và hoa của cây này được bà con địa phương tận dụng làm thức ăn, trong đó ngon và được ưa chuộng nhất là món gỏi sầu đâu.
Năm 2022, món gỏi sầu đâu của tỉnh An Giang được công nhận đạt giá trị Kỷ lục châu Á theo Bộ tiêu chí của Tổ chức Kỷ lục châu Á quy định.
Ngoài ra, món ăn này còn lọt top 100 món ăn đặc sản Việt Nam 2021 – 2022 do Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (Vietkings) và Tổ chức Top Việt Nam (VietTop) công bố.
Anh Thái Lâm – một người con ở vùng đất Châu Đốc đam mê khám phá ẩm thực, cho biết khoảng từ tháng 10 đến tháng 2 âm lịch hằng năm, cây sầu đâu bắt đầu thay lá, ra hoa.
Thời điểm này, người dân thường ra chợ, mua các bó lá non và hoa sầu đâu về làm gỏi. Món này ăn thanh mát, giúp giải ngán nên được người bản địa và thực khách yêu thích, nhất là sau những bữa tiệc tùng dịp đầu năm.
Theo anh Lâm, để làm gỏi ngon, lá và hoa sầu đâu sau khi mua về nên đem rửa sạch, sau đó chần sơ qua nước ấm rồi để ráo.
Cách làm này vừa giúp “đánh thức” vị ngọt đằng sau cái ngăm đắng của lá sầu đâu, vừa đảm bảo cho lá cây giữ được màu xanh đẹp mắt, giúp món gỏi càng thêm ấn tượng về hình thức lẫn hương vị.
“Món gỏi sầu đâu không có công thức cố định mà được chế biến tùy theo điều kiện từng nhà hay sở thích từng người.
Họ có thể ăn kèm gỏi với thịt ba chỉ luộc thái mỏng, khô cá sặc hay khô cá lóc… hoặc trộn với cá lóc, cá trê nướng tươi. Rau ăn kèm cũng tùy loại như dưa leo, xoài sống hay cà chua, rau thơm…”, anh nói.
Sau khi chần sơ lá và hoa sầu đâu, người ta tiếp tục thái nhỏ hoặc nạo sợi các nguyên liệu kèm theo như dứa, xoài, dưa chuột.
Thịt ba chỉ luộc cũng được đem thái mỏng, còn khô cá thì nướng rồi xé nhỏ, tôm luộc bóc vỏ bỏ đầu… Tùy sở thích từng người mà có thể thêm, bớt nguyên liệu trộn gỏi tùy ý.
Giống như các món gỏi khác, nước sốt được ví là “linh hồn” của món gỏi sầu đâu, pha chế từ mắm nhĩ (hoặc mắm cá linh) và cốt me.
Đầu tiên, người ta cho me chín vào nồi, đun sôi cùng chút nước cho đến khi sủi lăn tăn thì đổ ra, lọc lấy nước cốt. Phần nước cốt thu được đem hòa cùng chút mắm, thêm ít đường và tỏi ớt băm nhuyễn rồi khuấy đều. Hỗn hợp nước mắm me có màu nâu, hơi đặc sánh, rõ vị chua, cay, mặn, ngọt.
Trộn đều các nguyên liệu cùng nước mắm me, chờ khoảng 15 – 20 phút. Khi món gỏi sầu đâu thấm đượm gia vị thì bày ra đĩa, thêm rau thơm, ngò rí, lạc rang giã và vài lát ớt đỏ tươi là có thể thưởng thức.
Chị Thanh Mai (TPHCM) từng có dịp nếm thử gỏi sầu đâu ở An Giang nhận xét, món ăn có vị đắng nhẹ từ lá của loại cây này, còn hoa thì ít đắng và thơm hơn.
“Người lần đầu thử có thể thấy khó ăn vì gỏi có vị đắng nhưng nếu quen rồi lại cảm nhận được sự hấp dẫn, hài hòa giữa vị béo ngậy của tôm thịt, xen lẫn chút đăng đắng của sầu đâu và hơi chua dịu từ mắm me”, chị Mai miêu tả.
Vì ấn tượng trước hương vị của sầu đâu mà vài năm nay, sau Tết, chị lại đặt mua lá và hoa này về làm gỏi, ăn giải ngán đầu năm cũng như chiêu đãi khách quý, bạn bè ghé thăm nhà.
Không chỉ là món ăn ngon, lạ miệng, món gỏi sầu đâu còn được người dân địa phương xem như vị thuốc tự nhiên tốt cho sức khỏe.
Trong cuốn sách Cây thuốc An Giang, nhà nghiên cứu Võ Văn Chi đã dẫn chứng nhiều công dụng tuyệt vời của cây sầu đâu được đúc kết từ kinh nghiệm xa xưa của cha ông.
“Sầu đâu tính mát, sát sên trùng
Đau bụng, cam sài, ghẻ tứ tung
Giải độc phong cùi, đau sán khí
Khai bàng quang uất, tiểu không thông”.
