Cây đơn đỏ (còn gọi là đơn tía, đơn lá đỏ, đơn mặt trời) có tên khoa học Excoecaria cochinchinensis, thuộc họ Thầu dầu. Đây là loại cây quen thuộc trong vườn nhà của nhiều gia đình Việt, dễ nhận biết nhờ đặc điểm đặc trưng: mặt trên lá màu xanh, mặt dưới lại có màu đỏ hoặc đỏ tím. Chính vẻ ngoài “hai mặt” này khiến cây vừa mang giá trị cảnh quan vừa được đánh giá cao trong các bài thuốc nam truyền thống.
Tiến sĩ Ngô Đức Phương, Viện trưởng Viện Khoa học thuốc nam cho biết, trong y học cổ truyền, đơn đỏ có vị đắng, tính mát. Dược liệu này được cho là có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, làm mát máu (lương huyết), đồng thời hỗ trợ giảm viêm và ngứa. Vì vậy, cây thường được dùng trong các trường hợp “nóng trong”, nổi mẩn, dị ứng hoặc các bệnh ngoài da.
Trong thực tế, đơn đỏ được ứng dụng khá linh hoạt. Lá cây có thể dùng để nấu nước uống khi cơ thể bị nóng trong, rối loạn tiêu hóa nhẹ hoặc cảm thấy khó chịu do ăn uống thất thường.
Ngoài ra, nước nấu từ lá đơn đỏ còn được sử dụng để tắm hoặc rửa ngoài da, đặc biệt phổ biến cho trẻ nhỏ bị rôm sảy, viêm da hay dị ứng. Trong một số bài thuốc dân gian, đơn đỏ còn được phối hợp với các vị thuốc khác nhằm hỗ trợ điều trị viêm đại tràng hoặc tiêu chảy nhẹ.
Tiến sĩ Phương cũng nhấn mạnh, không chỉ dừng lại ở kinh nghiệm dân gian, một số nghiên cứu hiện đại bước đầu cũng ghi nhận tiềm năng của loại cây này. Các phân tích cho thấy đơn đỏ chứa flavonoid và polyphenol, những hợp chất có khả năng chống oxy hóa.
Ngoài ra, một số thành phần trong cây còn thể hiện tác dụng chống viêm và kháng khuẩn trong điều kiện thí nghiệm. Những phát hiện này phần nào lý giải vì sao đơn đỏ được dùng để hỗ trợ giảm viêm đường ruột nhẹ cũng như cải thiện các triệu chứng viêm da, dị ứng.
Tuy vậy, các chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng phần lớn bằng chứng hiện nay vẫn dừng ở mức nghiên cứu tiền lâm sàng hoặc quy mô nhỏ. Chưa có nhiều nghiên cứu lâm sàng lớn để khẳng định hiệu quả và độ an toàn khi sử dụng lâu dài trên người. Do đó, việc sử dụng đơn đỏ cần dựa trên hiểu biết và cân nhắc hợp lý, không nên coi đây là “thần dược”.
Về cách dùng, Tiến sĩ Phương cho biết, phổ biến nhất là sắc nước uống từ lá tươi hoặc lá khô để hỗ trợ thanh nhiệt, tiêu hóa. Ngoài ra, người dân thường nấu nước đặc để tắm hoặc rửa ngoài da, nhất là với trẻ em. Trong một số trường hợp, đơn đỏ có thể được kết hợp với các vị thuốc nam khác để tăng hiệu quả nhưng cần có hướng dẫn cụ thể từ người có chuyên môn.
Chuyên gia cũng lưu ý, người dân không nên lạm dụng hoặc dùng kéo dài liên tục. Những người có cơ địa tỳ vị hư hàn, hay lạnh bụng, tiêu chảy mạn tính cần thận trọng khi dùng vì tính mát của cây có thể làm triệu chứng nặng hơn. Đặc biệt, đơn đỏ không thể thay thế các phương pháp điều trị y khoa trong những trường hợp bệnh nặng hoặc kéo dài.
Khoai lang từng bị coi là món ăn của nhà nghèo, hiện được đánh giá cao trong vai trò thực phẩm tốt cho sức khỏe, đặc biệt là loại màu tím.
Ớt chuông, bông cải xanh, khoai tây… có một số đặc tính chống viêm có thể ngăn chặn các dấu hiệu lão hóa.
