Cây xác pháo (tên khoa học là Salvia splendens), hay còn gọi là xỏ đỏ, là loài cây thân thảo lâu năm thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae). Với sắc hoa đỏ thắm bắt mắt, loài cây này vốn phổ biến trong các công viên, vườn hoa nơi đô thị.
Tuy nhiên, điều ít người biết là cây còn được sử dụng trong y học cổ truyền như một vị thuốc có giá trị thanh nhiệt, tiêu viêm và giải độc.
TS. Lương y Phùng Tuấn Giang, Chủ tịch Viện Nghiên cứu phát triển y dược cổ truyền Việt Nam cho biết, nhiều nghiên cứu đã xác định trong cây xác pháo có nhiều hoạt chất quan trọng như flavonoid, tanin, saponin, alkaloid.
Theo đó, chiết xuất ethanol từ lá và hoa của xác pháo cho thấy hiệu quả ức chế rõ rệt đối với một số chủng vi khuẩn Gram dương như Staphylococcus aureus và Bacillus subtilis giúp kháng khuẩn. Tác dụng này được cho là nhờ sự hiện diện của các hợp chất như flavonoid và tanin, vốn có khả năng phá vỡ màng tế bào vi khuẩn và làm giảm khả năng nhân đôi của chúng.
Khả năng kháng viêm, chiết xuất từ xác pháo làm giảm phù nề mô và hạ sốt, đồng thời ức chế các yếu tố trung gian gây viêm. Cơ chế trên được cho có liên quan đến hoạt tính chống oxy hóa của các flavonoid có trong cây.
Nghiên cứu trên tế bào gan và da đã chứng minh rằng chiết xuất từ cây có thể làm giảm peroxid hóa lipid, tăng cường hoạt động của các enzyme chống oxy hóa nội sinh.
Đặc biệt, nhờ các đặc tính chống viêm, chống oxy hóa và khả năng thúc đẩy tái tạo mô, chiết xuất từ xác pháo đang được xem xét là thành phần tiềm năng trong các sản phẩm chăm sóc da tự nhiên. Các thử nghiệm sơ bộ cho thấy dịch chiết từ lá có thể hỗ trợ cải thiện tình trạng viêm da nhẹ, phục hồi tổn thương và làm dịu kích ứng do môi trường.
Trong y học cổ truyền, Tiến sĩ Giang cho biết, xác pháo được xem là loại cây thuốc có tác dụng thanh nhiệt, lương huyết khi dùng trong các trường hợp nhiệt độc, sốt cao.
Cây cũng giúp tiêu viêm, giải độc để hỗ trợ việc làm dịu vùng sưng viêm, nhất là ở vết thương, mụn nhọt.
Ông nhấn mạnh, mặc dù xác pháo có nhiều hoạt tính sinh học có lợi nhưng do cây chứa các hợp chất như alkaloid, flavonoid và saponin có thể gây tác dụng dược lý mạnh, việc sử dụng liều cao hoặc liên tục trong thời gian dài có thể dẫn đến các phản ứng không mong muốn như buồn nôn, rối loạn tiêu hoá hoặc kích ứng thần kinh.
Đặc biệt, phụ nữ đang mang thai hoặc những người có cơ địa mẫn cảm nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm nào từ cây này.
Không chỉ là nguyên liệu quen thuộc trong các bữa ăn gia đình, mướp đắng còn được ví như một “dược liệu tự nhiên” quý cho người mắc bệnh tiểu đường, mỡ máu cao…
Là những loại lá quen thuộc trong đời sống hằng ngày, lá vối và lá sen còn được xem là những vị thuốc quý trong y học cổ truyền, tốt cho người tăng huyết áp.
Dù chỉ mọc ven đường, bờ ruộng, rau má vẫn được xem là một “kho dưỡng chất” tự nhiên nếu sử dụng đúng cách và điều độ.
