Rau cum cúm
Ở đặc khu Lý Sơn (tỉnh Quảng Ngãi) có một sản vật quen thuộc với người bản địa nhưng còn khá xa lạ với du khách thập phương, được gọi với cái tên thân thương là rau bồng bồng (cum cúm). Thực chất đây là một loại rong sụn thường xuất hiện ở vùng biển miền Trung nhưng phổ biến hơn cả là ở Lý Sơn, nhất là khu vực đảo An Bình (đảo Bé).
Rau cum cúm thân tròn, không dài, khoảng 10-15cm, phân thành nhiều nhánh nhỏ xòe ra như san hô và có các màu sắc khác nhau. Chúng mọc thành từng đám ở mực nước tầm 1-5m, bám trên đá hay lẩn khuất trong những rạn san hô ngầm, cách bờ đảo khoảng chục mét.
Ở Quảng Ngãi, rau cum cúm là nguyên liệu chế biến nên nhiều món ăn hấp dẫn như làm nộm, nấu canh, súp… nhưng ngon và được ưa chuộng hơn cả là món rau cum cúm trộn. Món này còn từng lọt Top 100 món ăn đặc sản Việt Nam 2021-2022 do Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (Vietkings) và Tổ chức Top Việt Nam (VietTop) bình chọn.
Sau khi trụng sơ, để ráo nước, rau cum cúm được đem trộn với nước mắm chua ngọt, thêm ít rau thơm thái nhỏ rồi rắc lạc rang (đậu phộng) giã lên trên. Khi ăn thực khách sẽ thấy rau giòn, mát, hơi mặn. Ngoài cách trộn đơn giản với lạc rang giã nhỏ, người bản địa dần “nâng tầm” món ăn bằng cách kết hợp các nguyên liệu đặc trưng của vùng biển nơi đây là hải sản tươi ngon như mực, cua.
Con cúm núm
Khoảng từ tháng 7, 8 âm lịch năm trước đến tháng 3 âm lịch năm sau, ở các vùng biển như Sa Huỳnh, Sa Kỳ, Sa Cần…, người dân Quảng Ngãi lại nhộn nhịp đi tìm, bắt con cúm núm. Cúm núm đào hang sống ở đáy nước, đến mùa sinh sản thường trôi theo sóng biển, dạt vào bờ. Loài vật này có lớp vỏ cứng, mai màu xanh hoặc ngả vàng, nhiều đốm li ti. Phần bụng màu trắng sữa, càng và chân màu vàng nhạt.
Theo ngư dân tại đây, cúm núm giống như cua nên có thể chế biến thành nhiều món ăn như hấp sả, nấu canh, làm bún riêu… nhưng ngon và phổ biến hơn cả là rang me. Đây là món ngon khoái khẩu của cả người dân địa phương lẫn du khách khi du lịch Quảng Ngãi.
Cúm núm rang me được nhận xét là có độ giòn tan, ăn nhai rôm rốp. Thịt cúm ngọt, đậm đà, đủ vị mặn, ngọt, chua, cay.
Ở Quảng Ngãi, các món ăn chế biến từ cúm núm đã xuất hiện trong thực đơn của một số nhà hàng, quán ăn ven biển của địa phương. Thông thường, mỗi món có giá từ 70.000-100.000 đồng/đĩa, đủ cho 2-3 người thưởng thức.
Cá tà ma
Nghe tên gọi có vẻ “đáng sợ”, khiến khách phải giật mình, nhưng cá tà ma thực chất không xấu xí, hung tợn, cũng không hề độc hại. Thịt của chúng trắng, thơm, rất ngọt và chắc nên có thể chế biến thành nhiều món ngon hấp dẫn. Cá tà ma xuất hiện ở một số vùng biển nước ta như Quy Nhơn (Bình Định), Nha Trang (Khánh Hòa), đảo Phú Quý (Bình Thuận) và phổ biến nhất ở đảo Lý Sơn.
Loài cá này sống chủ yếu ở các gành rạn, bơi rất khoẻ, nhanh, thoắt ẩn thoắt hiện nên khó phát hiện, khó đánh bắt. Bởi vậy, ngư dân Lý Sơn gọi chúng là cá tà ma. Cá tà ma có thân dẹt, có loại tà ma trắng và tà ma đen (vảy đậm màu hơn), nhìn rất giống cá rô phi nước ngọt. Nếu không phải người dân miền biển thì khó phân biệt được hai loại cá này.
Cá tà ma được chế biến thành nhiều món ăn ngon miệng, có thể nấu canh chua.
Cách nấu canh chua cá tà ma không cầu kỳ, cũng tương tự các món canh cá khác, kết hợp cùng cà chua, me, dứa, rau gia vị. Nhưng muốn bát canh ngon thì phải chọn được cá tươi, mắt trong, thân to cỡ bàn tay.
Miếng thịt cá trắng tinh, chấm trong bát mắm nguyên chất, ăn rất đưa cơm. Nước canh cá ngọt thanh, chua nhẹ, không tanh, làm bữa cơm ngày hè thêm hấp dẫn. Cũng có nhiều gia đình hay quán ăn nấu canh cá tà ma với lá giang.
Gỏi lá “hạ hỏa”
Đúng như tên gọi, món ăn này gồm nguyên liệu chính chủ yếu là các loại lá “trời ban” với khoảng 30 loại khác nhau, chia thành 3 nhóm chính. Một là, các loại lá đơn giản dễ tìm, dễ trồng trong vườn nhà như rau cải, tía tô, bạc hà, đinh lăng, kinh giới, lá sung, lá mơ, hành lá, rau má, diếp cá, rau húng…
Hai là, những loại lá quen thuộc nhưng còn khá xa lạ trên mâm cơm Việt như lá ổi, lá xoài, chùm ruột, ngũ gia bì… Cuối cùng là các loại lá rừng của vùng đất Tây Nguyên, thường chỉ người địa phương mới biết như lá trâm, ngành ngạch đỏ, mật gấu, lá bứa, lạc tiên, me rừng, xầm xương, chòi mòi,…
Ngoài nguyên liệu chính là các loại lá, món gỏi này còn ăn kèm với thịt ba chỉ, tôm đất ram khô và bì (da) heo. Thịt ba chỉ phải lựa miếng có cả nạc và mỡ, luộc chín rồi thái lát mỏng. Tôm đất được cắt đầu, làm sạch rồi đem rang vàng ươm. Còn bì heo cũng luộc, thái sợi dài mỏng như nem chạo, sau đó trộn thính và một số gia vị đi kèm.
Thay vì dùng nước mắm pha chua ngọt hay nước tương như các món gỏi truyền thống khác, món gỏi lá đúng điệu phải chấm với hỗn hợp làm từ gạo nếp lên men, ủ với tôm khô, thịt ba chỉ. Sau đó, người ta cho hỗn hợp đó lên chảo nóng đã phi hành khô, thêm mẻ, sa tế, gia vị rồi đun trên bếp lửa liu riu, đảo đều tay.
(Tổng hợp)
